Question 1: ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ବଦଳାଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ଥୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ହେଉଛି (a) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (b) ସମାୟୋଜନ (c) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟ (d)  ଚାଳିଶା

Answer: ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବଦଳାଇ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଓ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାୟୋଜନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚକ୍ଷୁର ଏକ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁ। ବୟସ ବଢିବା ସହିତ ଏହି ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ।

Question 2: ବୃକ୍ଷ୍ର ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ସକୁ ଏହାର କେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକରେ ? (a) ସ୍ୱଚ୍ଛପଟ୍ଟିଲ (b)  କନୀନିକା  (c)  ନେତ୍ରପିତ୍ରୁଳା (d) ମୁକୁରିକ

Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଜଗତକୁ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ କରେ। ଏହା ଏକ କ୍ୟାମେରା ପରି କାମ କରେ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିଭକ୍ତ:

୧. ଆଲୋକର ପ୍ରବେଶ: ଆଲୋକ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ (Cornea) ଦେଇ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ ହେଉଛି ଏକ ପତଳା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଝିଲ୍ଲୀ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ ଥାଏ।

୨. ନେତ୍ରପିତୁଳା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ ପରେ ଆଲୋକ କର୍ଣ୍ଣିକା (Iris) ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯାହା ନେତ୍ରପିତୁଳା (Pupil)ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ଆଲୋକ ପଠାଏ। ଅଧିକ ଆଲୋକରେ ନେତ୍ରପିତୁଳା ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଏ ଓ କମ୍ ଆଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

୩. ଲେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଫୋକସିଙ୍ଗ: ଏହାପରେ ଆଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ଦେଇ ଗତି କରେ। ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ନିଜର ଆକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଦୂରତା ଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ମୁକୁରିକା (Retina) ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରେ।

୪. ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି: ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ବସ୍ତୁର ଏକ ବାସ୍ତବ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଉଲ୍ଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମୁକୁରିକାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଆଲୋକ ସଂବେଦନଶୀଳ ସେଲ୍ ଥାଆନ୍ତି।

୫. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ: ଆଲୋକ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ସେଲ୍ଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟ ହୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି।

୬. ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ: ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ନେତ୍ରସ୍ନାୟୁ (Optic Nerve) ମାଧ୍ୟମରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ଯାଏ।

୭. ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଅନୁଭୂତି: ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହି ଉଲ୍ଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ସିଧା କରି ବସ୍ତୁଟି ଯେପରି ଅଛି, ସେହିପରି ଆମକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ।

Question 3: ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱଷ୍ଟଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୁରତା କେତେ ? (a) 25 ମି (b) 2.5 ସେମି (c) 25 ସେମି (d) 2.5 ମି

Answer: ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ହେଉଛି 25 ସେଣ୍ଟିମିଟର (cm)। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଆଖିଠାରୁ 25 ସେମି ଦୂରରେ ଥାଏ, ତେବେ ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଲୋକ ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ। ଏହାଠାରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ରଖିଲେ ବସ୍ତୁଟି ଝାପସା ଦେଖାଯିବ।

ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା (Power of Accommodation) ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ଆଖିର ଲେନ୍ସ ନିଜର ଆକାର ବଦଳାଇ ଦୂର ଓ ପାଖ ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଏକ ସୀମା ଅଛି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଆଖିର ଅତି ପାଖରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଲେନ୍ସ ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହେବାକୁ ପଡେ। ଯଦି ବସ୍ତୁଟି 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ଥାଏ, ତେବେ ଲେନ୍ସ ଆଉ ତାହାକୁ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଫଳରେ ବସ୍ତୁଟି ଝାପସା ଦେଖାଯାଏ।

ଏହି 25 ସେମି ଦୂରତାକୁ ‘ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା’ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଆଖିର ‘ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସୁସ୍ଥ ଆଖି ପାଇଁ ଦୂର ବିନ୍ଦୁ ଅନନ୍ତ (infinity) ହୋଇଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଲୋକ ଅନନ୍ତ ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ।

ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ତେଣୁ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡିଥାଏ। ଚାଳିଶ ବର୍ଷ ବୟସ ପରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କର ଏହି ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଚାଳିଶା (Presbyopia) କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ସେହିପରି, ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (Myopia) ଓ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି (Hypermetropia) ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ସୁଧାରି ହେବ।

Question 4: ବୃକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୁରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଦାୟୀ ? (a)  ନେତ୍ରପିତ୍ରଲା (b)  ମୁକୁରିକା (c) ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ (d)  କନୀନିକା

Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁରେ, ବୃକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପାଇଁ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଦାୟୀ ଅଟେ। ଏହି ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଲେନ୍ସର ଆକାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ, ଲେନ୍ସ ମୋଟା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା କମିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ ହୁଅନ୍ତି, ଲେନ୍ସ ପତଳା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ନେତ୍ରପିତ୍ରଲା ଆଲୋକର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ମୁକୁରିକା ହେଉଛି ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପରଦା ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ କନୀନିକା ଚକ୍ଷୁର ରଙ୍ଗୀନ ଅଂଶ ଅଟେ। ତେଣୁ, ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 5: ଜଣେ ସମୀପଦୃଷ୍ଟିସଂମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ – 5.5Dର ଲେନ୍ସ ପାଖିର ବିଶିଷ୍ଟ ଲେନ୍ସ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ (+1.5D) ପାୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ଲେନ୍ସ ଦରକାର ହୁଏ। ତାଙ୍କର (i) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ଓ (ii) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଲେନ୍ସ ଦ୍ୱୟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (Myopia) ଏବଂ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି (Hypermetropia) ରହିଛି। ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ହେବ।

ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା:

1.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ (P) କୁ ଡାଇଓପ୍ଟର୍ସ (D) ରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି: P = -5.5D
2.  ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି: f = 1 / P
3.  ଏଠାରେ, f = 1 / -5.5 = -0.1818 ମିଟର ବା -18.18 ସେଣ୍ଟିମିଟର।
4. ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଠିକ୍ କରିବା ପାଇଁ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା:

1.  ଲେନ୍ସର ପାୱାର୍ (P) କୁ ଡାଇଓପ୍ଟର୍ସ (D) ରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି: P = +1.5D
2.  ଫୋକସ୍ ଦୂରତା (f) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି: f = 1 / P
3.  ଏଠାରେ, f = 1 / 1.5 = 0.6667 ମିଟର ବା 66.67 ସେଣ୍ଟିମିଟର।
4. ଦୂର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଠିକ୍ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଏହି ଗଣନା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ପାଇଁ -18.18 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ପାଇଁ 66.67 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଆବଶ୍ୟକ। ଉପଯୁକ୍ତ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବେ।

Question 6: ସ୍ୱାଭାବିକ ଡ଼କ୍ଷୁର 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ରଖିଲେ ବୃକ୍ଷୁ ବସ୍ତୁଟିକୁ କାହିକି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ

Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅପ୍ଟିକାଲ୍ ଉପକରଣ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବା, ଯାହାକି ଏକ ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପରଦା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ।

1. ଆଲୋକର ପ୍ରବେଶ: ଆଲୋକ ପ୍ରଥମେ କର୍ଣ୍ଣିଆ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯାହାକି ଚକ୍ଷୁର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆବରଣ। କର୍ଣ୍ଣିଆ ଆଲୋକକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ପଠାଏ।

2. ପିଉପିଲ୍ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଆଲୋକ ପିଉପିଲ୍ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯାହାକି ଆଇରିସ୍ ର ମଝିରେ ଥିବା ଏକ ଛିଦ୍ର। ଆଇରିସ୍ ହେଉଛି ଏକ ମାଂସପେଶୀ ଯାହା ପିଉପିଲ୍ ର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଅଧିକ ଆଲୋକରେ ପିଉପିଲ୍ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କମ୍ ଆଲୋକରେ ଏହା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ।

3. ଲେନ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଫୋକସ୍: ପିଉପିଲ୍ ଦେଇ ଗତି କରିବା ପରେ ଆଲୋକ ଲେନ୍ସରେ ପହଞ୍ଚେ। ଚକ୍ଷୁର ଲେନ୍ସ ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ, ଯାହା ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିଥାଏ। ଏହି ଲେନ୍ସଟି ସିଲିଆରି ମାଂସପେଶୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଲେନ୍ସର ଆକାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

4. ସମାୟୋଜନ (Accommodation): ଯେତେବେଳେ ଆମେ କୌଣସି ନିକଟ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁ, ସେତେବେଳେ ସିଲିଆରି ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ଲେନ୍ସ ମୋଟା ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ କମାଇଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ନିକଟ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରେଟିନା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଫୋକସ୍ ହୋଇପାରେ। ସେହିପରି, ଦୂର ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ସିଲିଆରି ମାଂସପେଶୀ ଶିଥିଳ ହୁଏ ଏବଂ ଲେନ୍ସ ପତଳା ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ ଏବଂ ଦୂର ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାୟୋଜନ କୁହାଯାଏ।

5. ରେଟିନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି: ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରେ। ରେଟିନାରେ ଥିବା ଆଲୋକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କୋଷଗୁଡ଼ିକ (ଯଥା: ରଡ୍ ଏବଂ କୋନ୍) ଏହି ଆଲୋକକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।

6. ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ: ରେଟିନାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଙ୍କେତ ଅପ୍ଟିକ୍ ସ୍ନାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପ୍ରେରଣ କରାଯାଏ। ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହି ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଆମେ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାଉ।

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଆଖିଠାରୁ 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ରଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଲେନ୍ସ ସେହି ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି, ଆଖିର ଲେନ୍ସର ଏକ ସୀମିତ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଅର୍ଥାତ୍, ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାଠାରୁ ଅଧିକ କମାଇ ହୁଏ ନାହିଁ। 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ତୁରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବା ପାଇଁ ଲେନ୍ସକୁ ଅଧିକ ମୋଟା ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହାକି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରେଟିନା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଫୋକସ୍ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ବସ୍ତୁଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଖି ପାଇଁ 25 ସେମି ହେଉଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା। ଏହାଠାରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ବସ୍ତୁ ରହିଲେ, ଲେନ୍ସର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା ଅଭାବରୁ ରେଟିନା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Question 7: ବୃକ୍ଷୁ ନିକଟରେ ଥିବା ଗୋଟଏ ବସ୍ତୁର ଦୂରତାକୁ ବଢାଇଲେ ତାହାର ପ୍ରତିବିୟର ଦୂରତା କ’ଣ ହେବ ?

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ବସ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର ଏବଂ ମାନବ ଚକ୍ଷୁର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ପଡିବ।

ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର (Lens Formula):
ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଯଦି ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ଲେନ୍ସଠାରୁ ଦୂରେଇ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଥାଏ। ଏହି ସୂତ୍ରଟି ହେଉଛି:

1/f = 1/v – 1/u

ଯେଉଁଠାରେ:
f ହେଉଛି ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା।
v ହେଉଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା (ଲେନ୍ସଠାରୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା)।
u ହେଉଛି ବସ୍ତୁର ଦୂରତା (ଲେନ୍ସଠାରୁ ବସ୍ତୁର ଦୂରତା)।

ଯଦି ବସ୍ତୁର ଦୂରତା (u) ବଢ଼େ, ତେବେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା (v) କମିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା 1/v ର ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ସମୀକରଣଟି ସନ୍ତୁଳିତ ରହେ।

ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବ:
ମାନବ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ଲେନ୍ସ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାମ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁ, ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ସେହି ବସ୍ତୁରୁ ଆସି ଆମ ଆଖିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ଆଖିର ଲେନ୍ସ ସେହି ରଶ୍ମିକୁ ମୁକୁରିକା (retina) ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିଥାଏ। ମୁକୁରିକା ହେଉଛି ଆଖିର ପଛ ଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ପରଦା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଯଦି ବସ୍ତୁ ଆଖିଠାରୁ ଦୂରରେ ଥାଏ, ତେବେ ଆଖିର ଲେନ୍ସକୁ ନିଜର ଆକାର ବଦଳାଇବାକୁ ପଡେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିବ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କୁହାଯାଏ। ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଲେନ୍ସର ଆକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Question 8: ସାଧାରଣ ଚକ୍ଷୁର ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ ଓ ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?

Answer: ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଦୁନିଆକୁ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ। ଏହାର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ, ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ (Far Point) ଏବଂ ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ (Near Point) ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ଯାହା ଆମର ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସୀମାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ (Far Point):
ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ଆଖିର ସେହି ଦୂରତମ ବିନ୍ଦୁ ଯାହାକୁ ଆମେ ବିନା କୌଣସି ଚାପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବା। ଏକ ସାଧାରଣ, ସୁସ୍ଥ ଆଖି ପାଇଁ, ଏହି ଦୂରତା ଅନନ୍ତ (infinity) ଅଟେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନେକ ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ। ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ ଆମର ଆଖିର ଲେନ୍ସର ସର୍ବାଧିକ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତାକୁ ସୂଚାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଦୂରରେ ଥିବା କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁ, ଆମର ଆଖିର ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଲେନ୍ସ ସରୁ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ସିଧାସଳଖ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ ହୁଏ ଏବଂ ଆମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁ।

ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ (Near Point):
ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ଆଖିର ସେହି ନିକଟତମ ବିନ୍ଦୁ ଯାହାକୁ ଆମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବା। ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା (Least distance of distinct vision) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଜଣେ ସାଧାରଣ ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୂରତା ପ୍ରାୟ 25 ସେଣ୍ଟିମିଟର ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଆମେ ଆଖିଠାରୁ 25 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବା। ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ ଆମର ଆଖିର ଲେନ୍ସର ସର୍ବନିମ୍ନ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତାକୁ ସୂଚାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିକଟରେ ଥିବା କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁ, ଆମର ଆଖିର ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଲେନ୍ସ ମୋଟା ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ରେଟିନା ଉପରେ ଫୋକସ୍ ହୁଏ ଏବଂ ଆମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁ। ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ, ଆଖିର ଲେନ୍ସର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ଏବଂ ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ ଦୂରେଇ ଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୂରତାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡେ ଏବଂ ସେମାନେ ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା (Power of Accommodation):
ଆଖିର ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବଦଳାଇବାର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କୁହାଯାଏ। ଏହି କ୍ଷମତା ଆମକୁ ଦୂର ଏବଂ ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯାହା ଲେନ୍ସର ଆକାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ।

ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ (Vision Defects):
ଯଦି ଆଖିର ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ 25 ସେଣ୍ଟିମିଟର ନୁହେଁ, ତେବେ ଏହା ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
ମାୟୋପିଆ (Myopia) ବା ହ୍ରସ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟି: ଏହି ଦୋଷରେ, ଲୋକମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଧୂଆଁଳିଆ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଆଖିର ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ଆଗରେ ଫୋକସ୍ କରିଥାଏ।
ହାଇପରମେଟ୍ରୋପିଆ (Hypermetropia) ବା ଦୀର୍ଘ ଦୃଷ୍ଟି: ଏହି ଦୋଷରେ, ଲୋକମାନେ ଦୂରରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଧୂଆଁଳିଆ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଆଖିର ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ ରେଟିନା ପଛରେ ଫୋକସ୍ କରିଥାଏ।
ପ୍ରେସବାୟୋପିଆ (Presbyopia) ବା ଚାଳିଶା: ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷ ଯାହା ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦୋଷରେ, ଆଖିର ଲେନ୍ସର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡେ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ସୁଧାରି ହେବ। ମାୟୋପିଆ ପାଇଁ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ (concave lens) ଏବଂ ହାଇପରମେଟ୍ରୋପିଆ ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ (convex lens) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ପ୍ରେସବାୟୋପିଆ ପାଇଁ ବାଇଫୋକାଲ୍ ଲେନ୍ସ (bifocal lens) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ଦୂର ଏବଂ ନିକଟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସୁଧାରିଥାଏ।

ସାଧାରଣ ଚକ୍ଷୁର ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ ଓ ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ ଆମର ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ବିନ୍ଦୁର ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଆଖିର ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 9: ଇନ୍ଦ୍ରଧନ୍ନ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏକ ସ୍କଷ୍ଟ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ  ବୁଝାଆ

Answer: ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ବର୍ଷା ପରେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଏବଂ ବର୍ଷା ଜଳକଣା ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରିବ:

୧. ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ପ୍ରବେଶ: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବର୍ଷା ଜଳକଣା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଜଳକଣା ଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲାକାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ପ୍ରିଜ୍ମ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

୨. ପ୍ରତିସରଣ (Refraction): ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଜଳକଣା ଭିତରକୁ ଯାଏ, ଏହା ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ। ପ୍ରତିସରଣ ହେଉଛି ଆଲୋକର ବଙ୍କେଇବା, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଏକ ମାଧ୍ୟମରୁ ଅନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମକୁ ଗତି କରେ। ଜଳକଣାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଆଲୋକ ବଙ୍କେଇଯାଏ।

୩. ବର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଜନ (Dispersion): ଧଳା ଆଲୋକ ସାତୋଟି ରଙ୍ଗରେ ଗଠିତ – ବାଇଗଣୀ, ଘନନୀଳ, ନୀଳ, ସବୁଜ, ହଳଦିଆ, ନାରଙ୍ଗୀ ଏବଂ ଲାଲ (VIBGYOR)। ପ୍ରତିସରଣ ସମୟରେ, ଏହି ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କୋଣରେ ବଙ୍କେଇ ହୋଇ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଏ। ଲାଲ ରଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ବଙ୍କାଏ ଏବଂ ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବଙ୍କାଏ।

୪. ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ (Internal Reflection): ବର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଜନ ପରେ, ଆଲୋକ ଜଳକଣାର ପଛ ପଟରେ ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଏହା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଜଳକଣା ଭିତରେ ରହିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ କୁହାଯାଏ।

୫. ପୁନଃ ପ୍ରତିସରଣ (Refraction again): ପ୍ରତିଫଳିତ ଆଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଜଳକଣାରୁ ବାହାରକୁ ଆସେ, ଏହା ପୁନର୍ବାର ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଆହୁରି ଅଧିକ ଭାବରେ ବଙ୍କେଇ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥକ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

୬. ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଦୃଶ୍ୟମାନ: ଯେତେବେଳେ ଏହି ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ରୂପରେ ଦେଖିଥାଉ। ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସର୍ବଦା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଯେ ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ ଏବଂ ପ୍ରତିସରଣ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଣରେ ହୋଇଥାଏ।

ଟେକ୍ନିକାଲ୍ ବିବରଣୀ:
ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ (Refractive Index): ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ ହେଉଛି ଏକ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋକର ବେଗ କେତେ ତାହା ମାପିବାର ଏକ ମାପକ। ଜଳର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ 1.33, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଲୋକ ଜଳରେ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ଅପେକ୍ଷା 1.33 ଗୁଣ କମ୍ ବେଗରେ ଗତି କରେ।
ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ (Dispersion): ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ ହେଉଛି ଧଳା ଆଲୋକକୁ ଏହାର ରଙ୍ଗୀନ ଉପାଦାନରେ ବିଭାଜନ କରିବା। ଏହା ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଫଳନ (Total Internal Reflection): ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଣରେ ଏକ ଘନ ମାଧ୍ୟମରୁ ଏକ ପତଳା ମାଧ୍ୟମକୁ ଗତି କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରତିସରଣ ହେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ।

Question 10: ଟିଶ୍ରଲ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଆ

Answer: ଟିଣ୍ଡଲ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Tyndall Effect) ହେଉଛି ଏକ ଘଟଣା ଯେଉଁଥିରେ ଆଲୋକ ଏକ କୋଲଏଡାଲ୍ (colloidal) ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କଲାବେଳେ ବିଛୁରିତ (scatter) ହୋଇଯାଏ । ଏହି ବିଛୁରଣ ହେତୁ ଆଲୋକର ଗତିପଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ । ଏହା ପ୍ରକୃତ ସମାଧାନରେ (true solution) ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେଥିରେ ଥିବା କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଅତି ଛୋଟ ହୋଇଥିବାରୁ ଆଲୋକକୁ ବିଛୁରିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କିପରି କାମ କରେ:

1.  କୋଲଏଡାଲ୍ ମିଶ୍ରଣ: ଟିଣ୍ଡଲ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କେବଳ କୋଲଏଡାଲ୍ ମିଶ୍ରଣରେ ଦେଖାଯାଏ । କୋଲଏଡାଲ୍ ମିଶ୍ରଣ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ମିଶ୍ରଣ ଯେଉଁଥିରେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଆକାର 1 ରୁ 1000 ନାନୋମିଟର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କ୍ଷୀର, କୁହୁଡ଼ି, ଏବଂ ଧୂଆଁ ଇତ୍ୟାଦି ।
2.  ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ: ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଚାରିଆଡ଼କୁ ବିଛୁରିତ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ବିଛୁରଣ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (wavelength) ଏବଂ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।
3.  ଦୃଶ୍ୟମାନ ଗତିପଥ: ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ ହେତୁ, ଆମେ କୋଲଏଡାଲ୍ ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକର ଗତିପଥକୁ ଦେଖିପାରୁ । ଏହା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଶ୍ମି ପରି ଦେଖାଯାଏ ।

ପ୍ରାୟୋଗିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ: ଆକାଶର ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବର ଏକ ଉଦାହରଣ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଧୂଳିକଣା ଏବଂ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବିଛୁରିତ କରିଥାନ୍ତି । ନୀଳ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ କମ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ ।
ଜଙ୍ଗଲରେ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ: ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ଗଛପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କଲାବେଳେ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ । କୁହୁଡ଼ି ଏବଂ ଧୂଳିକଣା ଆଲୋକକୁ ବିଛୁରିତ କରିବାରୁ ଆଲୋକର ଗତିପଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ।
ଲାବୋରେଟୋରୀରେ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ: ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବକୁ ଲାବୋରେଟୋରୀରେ କୋଲଏଡାଲ୍ ମିଶ୍ରଣ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଯଦି ଏକ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଏକ ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କଲାବେଳେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଏକ କୋଲଏଡାଲ୍ ମିଶ୍ରଣ ଅଟେ ।

କେତେକ ବୈଷୟିକ ବିବରଣୀ:
ବିଛୁରଣର ତୀବ୍ରତା: ବିଛୁରଣର ତୀବ୍ରତା କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଏବଂ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଛୋଟ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ନୀଳ ଆଲୋକକୁ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି ବଡ଼ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ୍ ଆଲୋକକୁ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ କରନ୍ତି ।
ରେଲେଙ୍କ ବିଛୁରଣ ସୂତ୍ର (Rayleigh Scattering): ରେଲେଙ୍କ ବିଛୁରଣ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ, ବିଛୁରଣର ତୀବ୍ରତା ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟର ଚତୁର୍ଥ ଘାତର ବିପରୀତ ଅନୁପାତୀ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ କମ୍ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୁଏ ।

Question 11: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦଶାଆ ତାରାଗୁଡିକ କାହିଁକି ଦପ୍ଦପ୍ ହୁଏ  ?

Answer: ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଯାହା ତାରାମାନଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଦପ୍ ଦପ୍ ହେଲା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

୧. ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ସ୍ତର ଏବଂ ପ୍ରତିସରଣ: ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକର ତାପମାତ୍ରା ଓ ଘନତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଉତ୍ତପ୍ତ ବାୟୁ ଥଣ୍ଡା ବାୟୁ ଅପେକ୍ଷା ହାଲୁକା ଏବଂ କମ୍ ଘନତ୍ୱ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତିସରଣ ହେଉଛି ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ଗତିପଥରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଏକ ମାଧ୍ୟମରୁ ଅନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମକୁ ଗତି କରେ।

୨. ତାରା ଆଲୋକର ଗତିପଥ: ତାରାମାନଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଦେଇ ଗତି କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଘନତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ, ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ପ୍ରତିସରଣ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।

୩. କ୍ରମାଗତ ପ୍ରତିସରଣ: ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥିତି ସବୁବେଳେ ସମାନ ନ ଥାଏ। ତାପମାତ୍ରା, ଘନତ୍ୱ ଏବଂ ବାୟୁର ଗତି ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ତାରା ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ବଦଳୁଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ଗତିପଥ ବଦଳିଯାଏ।

୪. ଦପ୍ ଦପ୍ ପ୍ରଭାବ: ଯେହେତୁ ତାରା ଆଲୋକର ଗତିପଥ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ବଦଳୁଥାଏ, ତେଣୁ ତାରାର ଆଭାସୀ ଅବସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ବଦଳିଥାଏ। ଏହା ସହିତ, ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ଆଲୋକର ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ବଦଳିଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ତାରାଟି ଦପ୍ ଦପ୍ ହେଲା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍, ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେତେବେଳେ ବଢ଼େ ତ କେତେବେଳେ କମେ।

୫. ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଦପ୍ ଦପ୍ ନ ହେବା: ଗ୍ରହମାନେ ତାରାମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ପୃଥିବୀର ଅଧିକ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଣୁ ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋକ ଉତ୍ସ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରୁ ଅନେକ ରଶ୍ମି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବାହାରିଥାଏ। ଯଦିଓ ଗ୍ରହର କିଛି ଅଂଶର ଆଲୋକ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶର ଆଲୋକ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯାହା ପରସ୍ପରକୁ ଭରଣା କରିଥାଏ। ତେଣୁ ଗ୍ରହମାନେ ଦପ୍ ଦପ୍ ହେଲା ପରି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗ:
ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର (Telescopes): ତାରାମାନଙ୍କର ଦପ୍ ଦପ୍ ହେବା ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଆକାଶକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣକୁ କମ୍ କରିବା ପାଇଁ, ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ କିମ୍ବା ମହାକାଶରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ।

Question 12: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦଶାଆ ଗ୍ରହଗୁଡିକ କାହିଁକି ଦପ୍ଦପ୍ ହୁଏ ନାହିଁ ?

Answer: ଗ୍ରହମାନେ କାହିଁକି ଦପ୍ ଦପ୍ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ କିଛି ମୌଳିକ ବିଷୟ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ପ୍ରଥମତଃ, ତାରାମାନେ ପୃଥିବୀଠାରୁ ବହୁତ ଦୂରରେ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କର ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଆସିବା ବେଳେ ବାୟୁର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ସେମାନେ ଦପ୍ ଦପ୍ ହେଲା ଭଳି ଲାଗନ୍ତି। ଏହାକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ କୁହାଯାଏ।

ଗ୍ରହମାନେ ତାରାମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ପୃଥିବୀର ଅଧିକ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ, ସେମାନେ ଆମକୁ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋକ ଉତ୍ସ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯାହା ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ବିନ୍ଦୁର ସମାହାରରେ ଗଠିତ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁ ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରୁଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଗ୍ରହର ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଗତି କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଟି ଅନେକ ବିନ୍ଦୁର ସମାହାର ହୋଇଥିବାରୁ, କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିନ୍ଦୁର ଆଲୋକର ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋକ ତାହାକୁ ଭରଣା କରିଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସମଗ୍ର ଗ୍ରହର ଆଲୋକ ସ୍ଥିର ରହେ ଏବଂ ଏହା ଦପ୍ ଦପ୍ ହେଲା ଭଳି ଜଣାପଡେ ନାହିଁ।

ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଗ୍ରହର ଦୀପ୍ତି ହେଉଛି ଏହାର ସମସ୍ତ ବିନ୍ଦୁର ହାରାହାରି ଦୀପ୍ତି। ତେଣୁ, ଯଦି କିଛି ବିନ୍ଦୁର ଆଲୋକ କମିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋକ ତାହାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ଆଲୋକ ଦେଲା ପରି ମନେହୁଏ।

ଏହା ସହିତ, ଆଲୋକର ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମକୁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ମିନିଟ୍ ଆଗରୁ ଏବଂ ପରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେହିଭଳି, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଉଠୁଥିବା ଉତ୍ତପ୍ତ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିଲେ ତାହା ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି ହେଲା ଭଳି ଲାଗେ, କାରଣ ଉତ୍ତପ୍ତ ବାୟୁର ପ୍ରତିସରଣାଙ୍କ ଥଣ୍ଡା ବାୟୁ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଥାଏ।

Question 13: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦଶାଆ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାହିକି ଗାଢ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ ?

Answer: ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ (Scattering of light)। ଏହି ଘଟଣାଟି ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଧୂଳିକଣା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ଘଟିଥାଏ।

ଏହି ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଏହାକୁ କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୁଝିବା:

1. ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ (Scattering): ଆଲୋକ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ମାଧ୍ୟମ ଦେଇ ଗତି କରେ, ସେହି ମାଧ୍ୟମରେ ଥିବା କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ଏହି ଘଟଣାକୁ ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଗତି କରିବା ସମୟରେ ବାୟୁରେ ଥିବା ଅଣୁ ଏବଂ ଧୂଳିକଣା ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୋଇଥାଏ।

2. ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (Wavelength) ଏବଂ ବିଚ୍ଛୁରଣ: ଆଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ନୀଳ ଏବଂ ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ କମ୍ ଥିବାବେଳେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅଧିକ। ଯେଉଁ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ କମ୍, ତାହା ଅଧିକ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଏ।

3. ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ପରିସ୍ଥିତି: ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରରେ ଥାଆନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିକ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ନୀଳ ଏବଂ ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଆମ ଆଖି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ।

4. ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଦୃଶ୍ୟମାନତା: ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅଧିକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା କମ୍ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ କେବଳ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ଆମ ଆଖି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗାଢ଼ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ।

5. ପରୀକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରମାଣ: ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଇପାରେ। ଏକ କାଚ ପାତ୍ରରେ ପାଣି ନେଇ ସେଥିରେ ସୋଡିୟମ୍ ଥାଓସଲ୍ଫେଟ୍ ଏବଂ ସଲ୍ଫୁ୍ୟରିକ୍ ଏସିଡ୍ ମିଶାନ୍ତୁ। ଏହା ଦ୍ଵାରା ସଲ୍ଫରର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ସୃଷ୍ଟି ହେବ। ଏହାପରେ ଏକ ଲେଜର୍ ଲାଇଟ୍ କୁ ସେହି ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରାଇଲେ ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ ହେତୁ ଏହା ଲାଲ ଦେଖାଯିବ।

Question 14: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦଶାଆ ଆକାଶ କାହିଁକି ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ ?

Answer: ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯିବାର ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ହେଉଛି ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ (Scattering of light)। ଏହି ଘଟଣାଟି ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଅଣୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ଯୋଗୁଁ ଘଟିଥାଏ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ହେବ:

1. ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ (Wavelength of Light): ଆଲୋକ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଗତି କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏହାର ରଙ୍ଗ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ନୀଳ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଲାଲ୍ ଆଲୋକ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ହୋଇଥାଏ।

2. ବିଛୁରଣ (Scattering): ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଏହା ବାୟୁରେ ଥିବା ଅଣୁ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ଦ୍ଵାରା ଚାରିଆଡ଼କୁ ଛିଟିକି ଯାଏ। ଏହି ଘଟଣାକୁ ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ କୁହାଯାଏ।

3. ରେଲେ ବିଛୁରଣ (Rayleigh Scattering): ଏହି ବିଛୁରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ କମ୍ ଥାଏ, ତାହା ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୁଏ। ନୀଳ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ କମ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଲାଲ୍ ଆଲୋକ ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରାୟ ୧୦ ଗୁଣ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇଥାଏ।

4. ଆକାଶର ରଙ୍ଗ: ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ପରେ, ନୀଳ ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ଚାରିଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଆମକୁ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ।

5. ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଆକାଶର ରଙ୍ଗ: ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିକ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରି ଆମ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ। ଏହି ସମୟରେ, ନୀଳ ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇଯାଉଥିବାରୁ କେବଳ ଲାଲ୍ ଏବଂ ଅରେଞ୍ଜ୍ ରଙ୍ଗ ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଆକାଶ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ।

6. ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅନୁପସ୍ଥିତି: ଯଦି ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ ହୋଇପାରି ନଥାନ୍ତା ଏବଂ ଆକାଶ କଳା ଦେଖାଯାଇଥାନ୍ତା। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନଥିବାରୁ ସେଠାରେ ଆକାଶ ସବୁବେଳେ କଳା ଦେଖାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଆକାଶର ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ। ନୀଳ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ କମ୍ ଥିବାରୁ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଘଟଣାଟି ଆମକୁ ପ୍ରକୃତିର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ।

Question 15: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦଶାଆ ମହାକାଶୟରୀମାନଙ୍କୁ ଆକାଶ କାହିଁକି ନୀଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଜଣାଯାଏ ?

Answer: ମହାକାଶରେ ଆକାଶ କାହିଁକି ନୀଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ (Scattering) ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଆସିଲା ବେଳେ ବାୟୁରେ ଥିବା ଅଣୁ ଏବଂ ଧୂଳିକଣା ସହିତ ଧକ୍କା ଖାଏ। ଏହି ଧକ୍କା ଖାଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିଛୁରଣ କୁହାଯାଏ।

ରେଲେଙ୍କ ବିଛୁରଣ ନିୟମ (Rayleigh scattering law) ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ (wavelength) କମ୍ ଥାଏ, ତାହା ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୁଏ। ନୀଳ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଲାଲ ଆଲୋକଠାରୁ କମ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଆମକୁ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ।

ମାତ୍ର ମହାକାଶରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନଥାଏ। ତେଣୁ, ସେଠାରେ ଆଲୋକ ବିଛୁରିତ ହେବା ପାଇଁ କୌଣସି ମାଧ୍ୟମ ନଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ସିଧାସଳଖ ଆସି ମହାକାଶଚାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ବିଛୁରଣ ନହେବା କାରଣରୁ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହାକୁ ଆଉ ଟିକେ ସହଜ କରି ବୁଝାଇବା:

1. ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅନୁପସ୍ଥିତି: ମହାକାଶରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀର ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ବିଛୁରିତ କରିଥାନ୍ତି।
2. ଆଲୋକର ବିଛୁରଣର ଅଭାବ: ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଗତି କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବାୟୁ ଅଣୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କଣିକା ଦ୍ୱାରା ବିଛୁରିତ ହୁଏ। ଏହି ବିଛୁରଣ ହେତୁ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ନୀଳ ଆଲୋକ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇଥାଏ। ମାତ୍ର ମହାକାଶରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନଥିବାରୁ ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
3. ସିଧାସଳଖ ଆଲୋକ: ମହାକାଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ସିଧାସଳଖ ଆସେ। କୌଣସି ବିଛୁରଣ ନହେବା କାରଣରୁ ଆଖପାଖର ସ୍ଥାନ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ମହାକାଶଚାରୀମାନଙ୍କୁ ଆକାଶ ନୀଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଦେଖାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ପୃଥିବୀରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଥିବାରୁ ଆଲୋକ ବିଛୁରିତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ନୀଳ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ମହାକାଶରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନଥିବାରୁ ଆଲୋକ ବିଛୁରିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରୁଆ ଦେଖାଯାଏ।

Question 16: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦଶାଆ ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣକୁ କାହିକି ବିପଦ ସଂକେତ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ?

Answer: ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ହେଉଛି, ଲାଲ୍ ବର୍ଣ୍ଣର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଧୂଳି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କଣିକା ଦ୍ୱାରା କମ୍ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ଦୂରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

୧. ଆଲୋକର ବିଛୁରଣ: ଆଲୋକ ଯେତେବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଗତି କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବାୟୁରେ ଥିବା ଅଣୁ ଏବଂ କଣିକା ଦ୍ୱାରା ବିଛୁରିତ ହୁଏ। ଏହି ବିଛୁରଣ ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। କମ୍ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଲୋକ (ଯେପରିକି ନୀଳ ଏବଂ ବାଇଗଣୀ) ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ କି ଅଧିକ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଲୋକ (ଯେପରିକି ଲାଲ୍) କମ୍ ବିଛୁରିତ ହୁଏ।

୨. ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଦୂରତା: ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅଧିକ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା କୁହୁଡ଼ି ଏବଂ ଧୂଳି ମଧ୍ୟରେ କମ୍ ବିଛୁରିତ ହୁଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଏହା ଅଧିକ ଦୂରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହା ବିପଦ ସଙ୍କେତ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଟ୍ରାଫିକ୍ ଲାଇଟ୍ ଏବଂ ଜରୁରୀକାଳୀନ ଗାଡ଼ିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

୩. ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦାହରଣ: ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଆକାଶ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯିବାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଟେ। ସେହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିକ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରି ଆମ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ। ନୀଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଆଲୋକ ବିଛୁରିତ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ଲାଲ୍ ଆଲୋକ ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ।

୪. ବ୍ୟବହାରିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଏହି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବିମାନ ଚଳାଚଳରେ, ଏହାକୁ ବିପଦ ସଙ୍କେତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ସେହିପରି, ରେଳବାଇରେ ମଧ୍ୟ ଟ୍ରେନ୍‌କୁ ଅଟକାଇବା ପାଇଁ ଏହି ରଙ୍ଗର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

୫. ବୈଷୟିକ ବିବରଣୀ: ଆଲୋକର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଏହାର ରଙ୍ଗକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ। ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୬୨୦-୭୫୦ ନାନୋମିଟର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହା ଅଧିକ ଦୂରରୁ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ବିପଦ ସଙ୍କେତ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ।