Question 1: ଇଥେନର ଆଶବିକ ସଙ୍କେତ ହେଉଛି C,H, I ଏଥିରେ କେତୋଟି ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି ? (a) 6 (b) 7 (c)  8 (d)  ୨

Answer: ଇଥେନର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ C₂H₆ [୧୫, ୧୭, ୧୯] । ଆପଣ ଯେଉଁ ସଙ୍କେତ ‘C,H, I’ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଇଥେନର ସଙ୍କେତ ନୁହେଁ, ସେଥିରେ ଆୟୋଡିନ୍ (I) ରହିଛି ।

ଇଥେନ ଅଣୁରେ, ଦୁଇଟି କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଗୋଟିଏ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (C-C) ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଆଉ ତିନୋଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ପରମାଣୁ ସହିତ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (C-H) ଗଠନ କରିଥାଏ ।

ତେଣୁ, ଇଥେନରେ ମୋଟ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି:

• ଗୋଟିଏ C-C ବନ୍ଧ

• ପ୍ରଥମ କାର୍ବନରେ ତିନୋଟି C-H ବନ୍ଧ

• ଦ୍ଵିତୀୟ କାର୍ବନରେ ତିନୋଟି C-H ବନ୍ଧ

ଏହି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧକୁ ମିଶାଇଲେ ମୋଟ ୭ ଟି ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି ।

ତେଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (b) 7 ।

Question 2: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍‌ରେ ଥିବା ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପଟି କ’ଣ ? (a) କାର୍ବୋକ୍ସିଲିକ୍ ଏସିଡ୍ (b) ଆଲ୍ଡିହାଇଡ୍ (c)  କିଟୋନ (d) ଆଲ୍କହଲ

Answer: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ଏକ କିଟୋନ୍ ଅଟେ। କିଟୋନ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ହେଉଛି ଏକ କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ (C=O) ଯାହା ଦୁଇଟି କାର୍ବନ୍ ଆଟମ୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ରେ, କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ଟି ଶୃଙ୍ଖଳର ମଝିରେ ଥାଏ। ଏହାର ରାସାୟନିକ ସଂଜ୍ଞା ହେଉଛି CH3COCH2CH3 । କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ (C=O) ହିଁ ଏହାକୁ କିଟୋନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ କରାଇଥାଏ । ଆଲଡିହାଇଡ୍ରେ କାର୍ବୋନିଲ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶେଷରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କିଟୋନ୍ରେ ଏହା ମଝିରେ ଥାଏ। ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ଏକ ରଙ୍ଗହୀନ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଯାହାକି ଅନେକ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରବଣ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ରଙ୍ଗ, ଭାର୍ନିସ୍ ଏବଂ ଅଠା ଇତ୍ୟାଦିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ଏହା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଏବଂ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ରବର ଉତ୍ପାଦନରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍‌ର କିଛି ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବହାର ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:
ଦ୍ରବଣ ଭାବରେ: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ଅନେକ ଜିନିଷକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯେପରିକି ରଙ୍ଗ, ଅଠା ଏବଂ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍।
ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ: ଏହା ଅନେକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ପ୍ରୟୋଗଶାଳାରେ: ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ପ୍ରୟୋଗଶାଳାରେ ଅନେକ ପରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Question 3: ରୋଷେଇ କଲାବେଳେ ଯଦି ରକ୍ଷାପାତ୍ରର ତଳପଟର ବହିଭାଗ କଳା ପଡିଯାଏ, ଏହାର ଅର୍ଥ– (a) ଖାଦ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇନାହି (b) ଜାକେଣି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳୁନାହି (c)  କାଳେଣିଟି  ଆଦ୍ଦ  ଅଛି (d) ଜାଲେଣି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଳୁଛି

Answer: ରୋଷେଇ କଲାବେଳେ ଯଦି ରକ୍ଷାପାତ୍ରର ତଳପଟର ବହିଭାଗ କଳା ପଡିଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି (b) ଜାକେଣି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳୁନାହି ।

Question 4: ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ CH, CIର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଆ

Answer: ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ କେମିତି ଗଠନ ହୁଏ ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ CH₄ (ମିଥେନ) ଏବଂ CCl₄ (କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍)ର ଉଦାହରଣ ନେଇପାରିବା । ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପରମାଣୁ ନିଜ ନିଜର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ (outer shell) ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (electron) ଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସହିତ ଭାଗ କରନ୍ତି । ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ପରମାଣୁ ସ୍ଥାୟୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ (stable electron configuration) ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ।

CH₄ (ମିଥେନ)ରେ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ:

• ମିଥେନର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ ହେଉଛି CH₄ [୩, ୧୫]। ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ କାର୍ବନ (Carbon) ପରମାଣୁ ଏବଂ ଚାରୋଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Hydrogen) ପରମାଣୁ ରହିଥାନ୍ତି ।

• କାର୍ବନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 6 ଅଟେ ଏବଂ ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ । ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ କାର୍ବନକୁ ଆଉ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା ।

• ହାଇଡ୍ରୋଜେନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 1 ଅଟେ ଏବଂ ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 1 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ । ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନକୁ ଆଉ 1 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା (ହିଲିୟମ୍ ଭଳି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ପାଇବା ପାଇଁ) ।

• ମିଥେନ ଗଠନ ହେବା ସମୟରେ, କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଚାରୋଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ପରମାଣୁ ସହିତ ନିଜର 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ କରି ଚାରୋଟି ଏକଲ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (single covalent bonds) ସୃଷ୍ଟି କରେ (C-H) ।

• ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧରେ କାର୍ବନ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଉଭୟ ପରମାଣୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, କାର୍ବନ 8 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଷ୍ଟକ (octet) ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ 2 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଦ୍ଵିକ (duet) ଲାଭ କରନ୍ତି ।

CCl₄ (କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍)ରେ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ:

• କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ଆଣବିକ ସଙ୍କେତ ହେଉଛି CCl₄ । ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଏବଂ ଚାରୋଟି କ୍ଲୋରିନ୍ (Chlorine) ପରମାଣୁ ରହିଥାନ୍ତି ।

• ଆଗରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଭଳି ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ ଆଉ 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା ।

• କ୍ଲୋରିନର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ 17 ଅଟେ ଏବଂ ଏହାର ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ 7 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ । ସ୍ଥାୟୀ ହେବା ପାଇଁ କ୍ଲୋରିନ୍କୁ ଆଉ 1 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା ।

• କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଗଠନ ହେବା ସମୟରେ, କାର୍ବନ ପରମାଣୁ ଚାରୋଟି କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ସହିତ ନିଜର 4 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ କରି ଚାରୋଟି ଏକଲ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ (single covalent bonds) ସୃଷ୍ଟି କରେ (C-Cl) ।

• ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧରେ କାର୍ବନ ଏବଂ କ୍ଲୋରିନ୍ ଉଭୟ ପରମାଣୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, କାର୍ବନ 8 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଷ୍ଟକ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଲୋରିନ୍ 8 ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଅଷ୍ଟକ ଲାଭ କରନ୍ତି ।

ଏହି ଉଭୟ ଉଦାହରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଭାଗିଦାରୀ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ବିନ୍ୟାସ ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ [୪୪]। ମିଥେନରେ ଚାରୋଟି C-H ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ଏବଂ କାର୍ବନ ଟେଟ୍ରାକ୍ଲୋରାଇଡ୍ରେ ଚାରୋଟି C-Cl ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି ।

Question 5: ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ କ’ଣ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଆ

Answer: ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ (Homologous Series) ଏକ ପ୍ରକାରର ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକ ଶ୍ରେଣୀ ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୌଗିକର ଗଠନ ସମାନ ଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆଣବିକ ସୂତ୍ରରେ କେବଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗ୍ରୁପ୍ (functional group) ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ରାସାୟନିକ ଗୁଣଧର୍ମ ପ୍ରାୟ ସମାନ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୌତିକ ଗୁଣଧର୍ମରେ କ୍ରମାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ।

ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ:

1.  ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର (General Formula): ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରିବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆଲକେନ୍ ଶ୍ରେଣୀ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ₊₂।
2.  କ୍ରମାଗତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଏକ ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଦସ୍ୟଟି ପୂର୍ବ ସଦସ୍ୟଠାରୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗ୍ରୁପ୍ (ଯେପରିକି -CH₂) ଦ୍ଵାରା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
3.  ସମାନ ରାସାୟନିକ ଗୁଣଧର୍ମ: ଶ୍ରେଣୀର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଗୁଣଧର୍ମ ପ୍ରାୟ ସମାନ ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଗ୍ରୁପ୍ ସମାନ ଥାଏ।
4.  ଭୌତିକ ଗୁଣଧର୍ମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଆଣବିକ ଓଜନ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଭୌତିକ ଗୁଣଧର୍ମ ଯେପରିକି ଗଳନାଙ୍କ (melting point), ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (boiling point) ଏବଂ ଘନତା (density) କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବଦଳିଥାଏ।

ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦାହରଣ:

1.  ଆଲକେନ୍ (Alkanes): ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ₊₂। ଏହାର କିଛି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ମିଥେନ୍ (CH₄), ଇଥେନ୍ (C₂H₆), ପ୍ରୋପେନ୍ (C₃H₈), ବ୍ୟୁଟେନ୍ (C₄H₁₀) ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଦସ୍ୟଠାରୁ -CH₂ ଗ୍ରୁପ୍ ଦ୍ଵାରା ଭିନ୍ନ ଅଟେ।
2.  ଆଲକିନ୍ (Alkenes): ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ। ଏହାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଇଥିନ୍ (C₂H₄), ପ୍ରୋପିନ୍ (C₃H₆), ବ୍ୟୁଟିନ୍ (C₄H₈) ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅତି କମରେ ଗୋଟିଏ ଦ୍ଵିବନ୍ଧ (double bond) ଥାଏ।
3.  ଆଲକାଇନ୍ (Alkynes): ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ହେଉଛି CₙH₂ₙ₋₂। ଏହାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଇଥାଇନ୍ (C₂H₂), ପ୍ରୋପାଇନ୍ (C₃H₄), ବ୍ୟୁଟାଇନ୍ (C₄H₆) ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅତି କମରେ ଗୋଟିଏ ତ୍ରିବନ୍ଧ (triple bond) ଥାଏ।
4.  ଆଲକୋହଲ୍ (Alcohols): ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ -OH (ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସିଲ୍) ଗ୍ରୁପ୍ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମିଥାନୋଲ୍ (CH₃OH), ଇଥାନୋଲ୍ (C₂H₅OH), ପ୍ରୋପାନୋଲ୍ (C₃H₇OH) ଇତ୍ୟାଦି।

Question 6: ଇଥାନଲ୍ ଓ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧମରେ ପ୍ରଭେଦ ଲେଖ

Answer: ଇଥାନଲ୍ (Ethanol) ଓ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (Ethanoic Acid) ମଧ୍ୟରେ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ:

ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ଉଭୟେ କାର୍ବନିକ ଯୌଗିକ ଅଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଗଠନ ଓ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଉଭୟଙ୍କ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ଅନେକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଭୌତିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ:

1. ଅବସ୍ଥା (State):
ଇଥାନଲ୍: ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏହା ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ 16.6 °C ରୁ କମ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏହା ବରଫ ଭଳି ଜମିଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଗ୍ଲାସିଆଲ୍ ଏସିଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

2. ଗନ୍ଧ (Odor):
ଇଥାନଲ୍: ଏହାର ଏକ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଅଛି।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହାର ଏକ ତୀବ୍ର ଏବଂ ଉଗ୍ର ଗନ୍ଧ ଅଛି।

3. ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling Point):
ଇଥାନଲ୍: ଏହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 78.37 °C ଅଟେ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 118 °C ଅଟେ। ଇଥାନଲ୍ ତୁଳନାରେ ଏହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅଧିକ।

4. ଦ୍ରବଣୀୟତା (Solubility):
ଇଥାନଲ୍: ଏହା ପାଣିରେ ସହଜରେ ମିଶିଯାଏ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା ମଧ୍ୟ ପାଣିରେ ସହଜରେ ମିଶିଯାଏ।

ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ:

1. ଏସିଡିକ୍ ପ୍ରକୃତି (Acidic Nature):
ଇଥାନଲ୍: ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ ଉଦାସୀନ (Neutral) ଅଟେ। ଏହା ଏସିଡ୍ କିମ୍ବା କ୍ଷାର ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରେ ନାହିଁ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଏସିଡ୍। ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲେ H+ ଆୟନ ପ୍ରଦାନ କରେ।

2. ଲିଟମସ୍ ପରୀକ୍ଷା (Litmus Test):
ଇଥାନଲ୍: ଏହା ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ ନାହିଁ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ଲାଲ୍ କରିଦିଏ, ଯାହା ଏହାର ଏସିଡିକ୍ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦର୍ଶାଏ।

3. ଏଷ୍ଟରିଫିକେସନ୍ (Esterification):
ଇଥାନଲ୍: ଏହା ଏସିଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏଷ୍ଟର୍ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ତୁଳନାରେ ଧୀର ହୋଇଥାଏ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା ଆଲକୋହଲ୍ ସହିତ ସହଜରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏଷ୍ଟର୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏଷ୍ଟରିଫିକେସନ୍ କୁହାଯାଏ।

4. କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Reaction with Base):
ଇଥାନଲ୍: ଏହା ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Neutralization reaction)।

5. ଅକ୍ସିଡେସନ୍ (Oxidation):
ଇଥାନଲ୍: ଅକ୍ସିଡେସନ୍ ଦ୍ୱାରା ଇଥାନଲ୍, ଏସିଟାଲଡିହାଇଡ୍ (Acetaldehyde) ଏବଂ ପରେ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍: ଏହା ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅକ୍ସିଡେସନ୍ ପ୍ରତି ଅଧିକ ପ୍ରତିରୋଧୀ ହୋଇଥାଏ।

Question 7: ଜଳରେ ସାବୁନ ମିଶାଇଲେ ମିସେଲ୍ କାହିକି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ବୁଝାଆ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରାବକ ଯଥା : ଇଥାନଲରେ ମଧ୍ୟ ମିସେଲ ସୃଷ୍ଟି ହେବ କ ?

Answer: ଜଳରେ ସାବୁନ ମିଶାଇଲେ ମିସେଲ୍ (Micelle) ସୃଷ୍ଟି ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ସାବୁନ ଅଣୁର ବିଶେଷ ଗଠନ। ସାବୁନ ଅଣୁରେ ଦୁଇଟି ଭାଗ ଥାଏ: ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଜଳାକର୍ଷୀ (hydrophilic) ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଜଳବିକର୍ଷୀ (hydrophobic) ଲାଞ୍ଜ। ଜଳାକର୍ଷୀ ମୁଣ୍ଡ ଜଳ ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଭଲପାଏ, କିନ୍ତୁ ଜଳବିକର୍ଷୀ ଲାଞ୍ଜ ଜଳଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ।

ଯେତେବେଳେ ସାବୁନକୁ ଜଳରେ ମିଶାଯାଏ, ସାବୁନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇ ଗୋଲାକାର ଗୁଚ୍ଛ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମିସେଲ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗୁଚ୍ଛରେ, ଜଳବିକର୍ଷୀ ଲାଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ ଭିତର ପଟକୁ ରୁହନ୍ତି ଏବଂ ଜଳାକର୍ଷୀ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ବାହାର ପଟକୁ ଜଳ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ରୁହନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜଳବିକର୍ଷୀ ଲାଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରୁ ଦୂରେଇ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସାବୁନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରେ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ରଖେ।

ମିସେଲ୍ ଗଠନ ହେବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ:

1. ସାବୁନ ଅଣୁର ବିସର୍ଜନ: ପ୍ରଥମେ, ସାବୁନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ସମାନ ଭାବରେ ବ୍ୟାପିଯାଆନ୍ତି।
2. ମିସେଲ୍ ଗଠନ: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାନ୍ଦ୍ରତାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ, ସାବୁନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇ ମିସେଲ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ସାନ୍ଦ୍ରତାକୁ କ୍ରାନ୍ତିକ ମିସେଲ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା (Critical Micelle Concentration – CMC) କୁହାଯାଏ।
3. ସ୍ଥିରତା: ମିସେଲ୍ ଗଠନ ହେବା ପରେ, ଏହା ଜଳରେ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ରହିଥାଏ, କାରଣ ଜଳାକର୍ଷୀ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି।

ମିସେଲ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏଣ୍ଟ୍ରୋପି (entropy) ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ସାବୁନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ସାମଗ୍ରିକ ଶକ୍ତିକୁ କମ୍ କରିବା। ଜଳବିକର୍ଷୀ ଲାଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ ଜଳଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ଚାହିଁବା ହେତୁ ମିସେଲ୍ ଗଠନ ଏକ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

ଅନ୍ୟ ଦ୍ରାବକ ଯଥା ଇଥାନଲ୍ (ethanol)ରେ ମିସେଲ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସମ୍ଭବ କି ନୁହେଁ, ତାହା ଇଥାନଲ୍‌ର ଧ୍ରୁବୀୟତା (polarity) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଇଥାନଲ୍ ଜଳ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଧ୍ରୁବୀୟ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ରୁବୀୟ (nonpolar) ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଇଥାନଲ୍‌ରେ ମିସେଲ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଗଠନ ଜଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ମିସେଲ୍ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ଇଥାନଲ୍‌ରେ ସାବୁନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଓଲଟା ମିସେଲ୍ (reverse micelle) ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଜଳାକର୍ଷୀ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଭିତର ପଟକୁ ଏବଂ ଜଳବିକର୍ଷୀ ଲାଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ ବାହାର ପଟକୁ ରୁହନ୍ତି।

Question 8: କାର୍ବନ ଏବଂ ଏହାର ଯୌଗିକକୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରୟୋଗରେ ଇନ୍ଧନରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କାହିକି ?

Answer: କାର୍ବନ ଏବଂ ଏହାର ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରୟୋଗରେ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବାର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଗଲା:

• ଦହନରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ: କାର୍ବନ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଯେପରିକି ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଆଲକେନ୍, ଆଲକିନ୍, ଆଲ୍କାଇନ୍) ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ସହିତ ଦହନ କଲେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର ତାପ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ [୨୮, ୩୦]। ଏହି କାରଣରୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ [୨୮, ୩୦]। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମିଥେନ୍ (CH₄) ଯାହାକି କମ୍ପ୍ରେସଡ୍ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ (CNG)ର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଅଟେ, ଏକ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

• ଉପଲବ୍ଧତା: ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଏବଂ କୋଇଲା ଭଳି ଅନେକ କାର୍ବନ ଭିତ୍ତିକ ଇନ୍ଧନ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ [୨୯]। ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସହଜ କରିଥାଏ ।

• ପରିବହନ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣରେ ସହଜ: ଅନେକ କାର୍ବନ ଯୌଗିକ ଇନ୍ଧନକୁ ଗ୍ୟାସ୍ କିମ୍ବା ତରଳ ଭାବରେ ପରିବହନ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ସହଜ ହୋଇଥାଏ [୨୭]। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, LPG (ଲିକ୍ୱିଫାଏଡ୍ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଗ୍ୟାସ୍) ଏବଂ ପେଟ୍ରୋଲ୍କୁ ସିଲିଣ୍ଡର ଏବଂ ଟାଙ୍କିରେ ସହଜରେ ରଖାଯାଇପାରେ ।

• ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାର୍ବନ ଯୌଗିକ: କାର୍ବନ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଯୌଗିକ ଗଠନ କରିପାରେ । ଏହି ବିବିଧତା ଯୋଗୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଜନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଇନ୍ଧନ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ ।

• ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ସ: କାଠ ଏବଂ ଚାରକୋଲ୍ (Charcoal) ଭଳି କାର୍ବନ ଭିତ୍ତିକ ଜୈବ ଉତ୍ସ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

Question 9: ଖରଜଳ ସହିତ ସାବୁନ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ?

Answer: ଖରଜଳ ସହିତ ସାବୁନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏକ ଜଟିଳ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଏହା ସାବୁନର ସଫା କରିବା କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଖରଜଳରେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ (Ca2+) ଓ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg2+) ଭଳି ଧାତବ ଆୟନ ଥାଆନ୍ତି। ସାବୁନ ହେଉଛି ସୋଡିୟମ୍ ବା ପୋଟାସିୟମ୍ ଲବଣ, ଯାହା ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍‌ରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ:

1. ଆୟନିକ ବିନିମୟ (Ionic Exchange): ଯେତେବେଳେ ସାବୁନ ଖରଜଳ ସହିତ ମିଶେ, ସାବୁନରେ ଥିବା ସୋଡିୟମ୍ ବା ପୋଟାସିୟମ୍ ଆୟନ, ଜଳରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଆୟନ ସହିତ ବଦଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

2. ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣ ସୃଷ୍ଟି (Formation of Insoluble Salts): କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଆୟନ, ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ସହିତ ମିଶି ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣକୁ ସ୍କମ୍ (Scum) କୁହାଯାଏ। ସ୍କମ୍ ଧଳା ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏହା ପାଣିରେ ଘୋଳି ହୋଇ ରହିଥାଏ।

3. ସାବୁନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ହ୍ରାସ (Reduction in Soap Efficiency): ସ୍କମ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେବା କାରଣରୁ ସାବୁନର ସଫା କରିବା କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, କାରଣ ସାବୁନର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସ୍କମ୍ ଗଠନ କରିବାରେ ବ୍ୟୟ ହୋଇଯାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, କମ୍ ସାବୁନ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବାରୁ ମଇଳା ସଫା କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡେ।

4. ପ୍ରଭାବ (Effects): ଖରଜଳରେ ସାବୁନ ବ୍ୟବହାର କଲେ କପଡ଼ା ଓ ଚର୍ମରେ ସ୍କମ୍ ଜମିଯାଏ। ଏହା କପଡ଼ାକୁ କଠିନ କରିବା ସହ ଚର୍ମକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ଏହା ସହିତ, ସ୍କମ୍ ପାଇପ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଜମି ରହି ଅବରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

Question 10: ସାବୁନକୁ ଲାଲ ଏବଂ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ କି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯିବ ?

Answer: ସାବୁନ ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ। ଏହା ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ନୀଳ କରିଦିଏ ଏବଂ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପକାଏ ନାହିଁ। ଏହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

୧. ଲିଟମସ୍ କାଗଜ କ’ଣ: ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ହେଉଛି ଏକ କାଗଜ ଯାହାକି ଲାଇକେନ୍ ନାମକ ଏକ ଗଛରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ ଓ ନୀଳ ଲିଟମସ୍।

୨. ସାବୁନର ପ୍ରକୃତି: ସାବୁନ ହେଉଛି ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ। ଏହାର pH ମୂଲ୍ୟ 7ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ। କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ନୀଳ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖନ୍ତି।

୩. ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା:
ପ୍ରଥମେ, ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜର ଏକ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡ ନିଅନ୍ତୁ।
ସେହି ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ସାବୁନ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ।
ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜଟି ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଯିବ।

୪. ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ସହିତ ପରୀକ୍ଷା:
ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜର ଏକ ଖଣ୍ଡ ନିଅନ୍ତୁ।
ଏହାକୁ ସାବୁନ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ।
ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ନାହିଁ, କାରଣ ସାବୁନ ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଏହା ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ।

୫. କାରଣ: ଯେତେବେଳେ ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ସାବୁନ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଯାଏ, ସାବୁନରେ ଥିବା କ୍ଷାରୀୟ ଉପାଦାନ ଲିଟମସ୍ କାଗଜରେ ଥିବା ରଙ୍ଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ। ଏହି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗକୁ ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।

୬. ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
ସାବୁନର pH ମାପିବା ପାଇଁ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
କୌଣସି ଅଜଣା ଦ୍ରବଣ ଅମ୍ଳ କିମ୍ବା କ୍ଷାର ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

ଏହି ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡେ ଯେ ସାବୁନ ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଏହା ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜକୁ ନୀଳ କରିଥାଏ।

Question 11: ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ କ’ଣ ? ଶିକ୍ସରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ କ’ଶ ?

Answer: ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ (Hydrogenation) ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଯୌଗିକରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରମାଣୁ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ଉତ୍ପ୍ରେରକ (Catalyst) ଉପସ୍ଥିତିରେ କରାଯାଏ, ଯେପରିକି ପ୍ଲାଟିନମ୍ (Platinum), ପାଲାଡିୟମ୍ (Palladium) କିମ୍ବା ନିକେଲ (Nickel)। ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (unsaturated) ଯୌଗିକକୁ ସନ୍ତୃପ୍ତ (saturated) ଯୌଗିକରେ ପରିଣତ କରିବା। ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତିନିଗୁଣ ବନ୍ଧନ ଥାଏ, ଯାହାକୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକକ ବନ୍ଧନରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

1. ଉତ୍ପ୍ରେରକର ଭୂମିକା: ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି।

2. ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ: ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ଯୌଗିକ (ଯେପରିକି ଆଲ୍କେନ୍ କିମ୍ବା ଆଲ୍କାଇନ୍) ଉତ୍ପ୍ରେରକ ପୃଷ୍ଠରେ ଥିବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସେ।

3. ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଯୋଗ: ଉତ୍ପ୍ରେରକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ଯୌଗିକର ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତିନିଗୁଣ ବନ୍ଧନରେ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଫଳରେ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ବନ୍ଧନ ଏକକ ବନ୍ଧନରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସନ୍ତୃପ୍ତ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

4. ଉତ୍ପାଦର ବିଚ୍ଛେଦ: ସନ୍ତୃପ୍ତ ଯୌଗିକ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ପୃଷ୍ଠରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।

ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରୟୋଗ:

1. ଖାଦ୍ୟ ଶିଳ୍ପ: ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଛି ତେଲ ଏବଂ ଚର୍ବିର ଉତ୍ପାଦନ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଉଦ୍ଭିଦଜ ତେଲକୁ (Vegetable oil) ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ କରି ବନସ୍ପତି ଘିଅରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତେଲର ସ୍ଥିରତା ବଢ଼ାଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତେଜ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

2. ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ ଶିଳ୍ପ: ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ ପେଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ ଶିଳ୍ପରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା ଅଶୋଧିତ ତେଲରୁ ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବେଞ୍ଜିନ୍ (Benzene) କୁ ସାଇକ୍ଲୋହେକ୍ସେନ୍ (Cyclohexane) ରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ପରେ ନାଇଲନ୍ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

3. ଫାର୍ମାସ୍ୟୁଟିକାଲ୍ ଶିଳ୍ପ: ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ ଫାର୍ମାସ୍ୟୁଟିକାଲ୍ ଶିଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଔଷଧ ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଅନେକ ଔଷଧର ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ ଅଟେ।

Question 12: ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଗ୍ରଡ଼ିକ ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇଥା’ ନ୍ତି ? C3 Hg, C3 Hg, C3 Hg, C, H, ଏବଂ CH2

Answer: ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଏବଂ ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ। ଏହା ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଅଟେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଆଧାର କରି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।

ଯଦି ଆପଣ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଏବଂ ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ସେ ବିଷୟରେ କିଛି ସୂଚନା ଦେଇପାରିବି।

ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଛି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଅଧିକ ଅଣୁ ମିଶି ଏକ ବଡ଼ ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଆଲ୍କେନ୍ ଏବଂ ଆଲ୍କାଇନ୍।

ଏକ ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଏକ ଅଣୁର ପରମାଣୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଣୁ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ଅଣୁ ଏକ ବଡ଼ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତିଗୁଣ ବନ୍ଧନ ଥିବା ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଏକକ ବନ୍ଧନରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Question 13: ଲହୁଶୀ ଏବଂ ରୋଷେଇ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ତେଲ ମଧ୍ୟରେ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦଶ୍ମାଆ ।

Answer: ଲହୁଣୀ ଏବଂ ରୋଷେଇ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ତେଲ (Roshei Pain Byabahuta Tela) ମଧ୍ୟରେ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷା ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି:

ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଅସଂପୃକ୍ତତା (unsaturation) ର ଉପସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହାକି ସାଧାରଣତଃ ରୋଷେଇ ତେଲରେ ଅଧିକ ଥାଏ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଲହୁଣୀରେ ସଂପୃକ୍ତ ଚର୍ବି (saturated fat) ଅଧିକ ଥାଏ ।

ପରୀକ୍ଷା: ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳ ପରୀକ୍ଷା (Bromine Water Test)

ଉପକରଣ:

• ଦୁଇଟି ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ (Test tubes)

• ଲହୁଣୀ (Butter)

• ରୋଷେଇ ତେଲ (Cooking oil)

• ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳ (Bromine water)

• ଡ୍ରପର୍ (Dropper)

ପ୍ରଣାଳୀ:

1. ପ୍ରଥମ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଲହୁଣୀ ନିଅନ୍ତୁ ।

2.ଦ୍ଵିତୀୟ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ସମାନ ପରିମାଣର ରୋଷେଇ ତେଲ ନିଅନ୍ତୁ ।

3.ଉଭୟ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ଡ୍ରପର୍ ସାହାଯ୍ୟରେ କିଛି ବୁନ୍ଦା ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳ ମିଶାନ୍ତୁ । ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳର ରଙ୍ଗ ସାଧାରଣତଃ ହଳଦିଆ-ନାଲି (yellow-red) ହୋଇଥାଏ ।

4.ପରୀକ୍ଷା ନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ହଲାନ୍ତୁ ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରଖି ଦିଅନ୍ତୁ । ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ (Observation):

•ରୋଷେଇ ତେଲ ଥିବା ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ: ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବେ ଯେ ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳର ହଳଦିଆ-ନାଲି ରଙ୍ଗ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉଭେଇ ଯାଉଛି ଏବଂ ଶେଷରେ ରଙ୍ଗହୀନ (colorless) ହୋଇଯିବ । ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ରୋଷେଇ ତେଲରେ ଅସଂପୃକ୍ତ ବନ୍ଧ (unsaturated bonds) ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରୋମିନ୍ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ବ୍ରୋମିନ୍ ରଙ୍ଗକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି ।

•ଲହୁଣୀ ଥିବା ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ: ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବେ ଯେ ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳର ହଳଦିଆ-ନାଲି ରଙ୍ଗ ସେପରି ରହିଛି କିମ୍ବା ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଲହୁଣୀରେ ଅଧିକାଂଶ ସଂପୃକ୍ତ ବନ୍ଧ (saturated bonds) ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରୋମିନ୍ ସହିତ ସହଜରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଏହି ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳ ପରୀକ୍ଷାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ରୋଷେଇ ତେଲରେ ଲହୁଣୀ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଅସଂପୃକ୍ତତା ରହିଛି । ଅସଂପୃକ୍ତତା ହେଉଛି ରୋଷେଇ ତେଲ ଏବଂ ଲହୁଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପ୍ରଭେଦ । ଉତ୍ସ [୨୯, ୩୦] ଅନୁସାରେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ସରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ତେଲରେ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ଅସଂପୃକ୍ତ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ (unsaturated fatty acids) ଥାଏ, ଯାହା ସେଗୁଡିକୁ କୋଠରୀ ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ରଖେ, ଯେତେବେଳେ କି ପଶୁ ଉତ୍ସରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଚର୍ବିରେ (ଯେପରିକି ଲହୁଣୀ) ଅଧିକ ସଂପୃକ୍ତ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ଥାଏ, ଯାହା ସେଗୁଡିକୁ କୋଠରୀ ତାପମାତ୍ରାରେ କଠିନ କରିଥାଏ । ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳ ସହିତ ରୋଷେଇ ତେଲର ରଙ୍ଗହୀନ ହେବା ଏହି ଅସଂପୃକ୍ତତାର ଏକ ରାସାୟନିକ ସୂଚକ ଅଟେ ।

Question 14: ସାବୁନ କିପରି ସଫାକରେ ବୁଝାଅ ।

Answer: ସାବୁନ ଅଣୁରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ଥାଏ :

• ଏକ ଲମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଶୃଙ୍ଖଳା (hydrocarbon chain) ଯାହା ହାଇଡ୍ରୋଫୋବିକ୍ (hydrophobic) ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳକୁ ଭୟ କରେ ଏବଂ ତେଲ ଓ ଗ୍ରୀସ ଭଳି ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ମିଶିଯାଏ ।

• ଏକ ଆୟନିକ୍ ଭାଗ (ionic part) ଯାହା ହାଇଡ୍ରୋଫିଲିକ୍ (hydrophilic) ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳକୁ ଭଲ ପାଏ ଏବଂ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇପାରେ ।

ଯେତେବେଳେ ସାବୁନକୁ ପାଣିରେ ମିଶାଯାଏ ଏବଂ କୌଣସି ମଇଳା ସ୍ଥାନରେ ଲଗାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟିଥାଏ :

• ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ରୀସ ସହିତ କ୍ରିୟା: ସାବୁନ ଅଣୁର ହାଇଡ୍ରୋଫୋବିକ୍ ଶେଷ ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ରୀସ ଅଣୁ ସହିତ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

• ମିସେଲ୍ ଗଠନ: ଅନେକ ସାବୁନ ଅଣୁ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକ ଗୋଲାକାର କ୍ଲଷ୍ଟର (cluster) ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମିସେଲ୍ (micelle) କୁହାଯାଏ1 । ମିସେଲ୍ ର ଭିତର ଭାଗ ହାଇଡ୍ରୋଫୋବିକ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ରୀସ ଅଣୁକୁ ଧରି ରଖେ2 । ମିସେଲ୍ ର ବାହାର ଭାଗ ହାଇଡ୍ରୋଫିଲିକ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପାଣି ସହିତ ପରସ୍ପର କ୍ରିୟା କରିଥାଏ ।

• ମଇଳାକୁ ଘୋଷାଡ଼ିବା: ମିସେଲ୍ ଗଠନ ହେତୁ ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ରୀସ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇପାରନ୍ତି, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ସେମାନେ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ2 । ଏହିପରି ଭାବରେ ମଇଳା ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ପୃଷ୍ଠରୁ ଘୋଷାଡ଼ି ହୋଇ ବାହାରି ଆସେ ଏବଂ ମିସେଲ୍ ଭିତରେ ରହିଥାଏ ।

• ଧୋଇବା: ଯେତେବେଳେ ପାଣିରେ ଧୁଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମିସେଲ୍ ଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ଭିତରେ ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ରୀସ ଧରି ରଖିଥାନ୍ତି, ପାଣି ସହିତ ବୋହି ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୃଷ୍ଠ ସଫା ହୋଇଯାଏ ।