Question 1: ପରିସଂସ୍ଥାର ଗାଠନିକ ଉପାଦାନର ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଆ

Answer: ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଗାଠନିକ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ଅଜୀବ (ମାଟି, ପାଣି, ଏବଂ ପବନ) ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରିଥାନ୍ତି। ପରିସଂସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଗାଠନିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1. ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components): ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବନକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି:
ଜଳବାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରକ: ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା, ଆଲୋକ, ଏବଂ ପବନ। ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବଣ୍ଟନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତି।
ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ: ଜଳ, ଅଙ୍ଗାରକ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଗନ୍ଧକ, ଏବଂ ଫସଫରସ୍ ପରି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଜୀବଭୂତ ରାସାୟନିକ ଚକ୍ରରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି।
ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ: ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର, ଏବଂ ଶ୍ୱେତସାର ପରି ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।

2. ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଉତ୍ପାଦକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ସେମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ସ ଅଟନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଘାସ, ଗଛ ଏବଂ ଶୈବାଳ ଇତ୍ୟାଦି।

3. ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଭକ୍ଷକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଯେପରିକି ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ (ଘାସ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ)। ଉଦାହରଣ: ଗାଈ, ଛେଳି, ଓ କୀଟପତଙ୍ଗ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଯେପରିକି ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀ। ଉଦାହରଣ: ବେଙ୍ଗ, ସାପ।
ତୃତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାଂସାହାରୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ: ସିଂହ, ବାଘ।

4. ଅପଘଟକ (Decomposers): ଅପଘଟକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଅଣୁଜୀବ (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ କବକ) ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୋଷକ ଚକ୍ରକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡିତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ଉପାଦାନର ପ୍ରବାହ ଘଟିଥାଏ, ଯାହା ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ସୁସ୍ଥ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ରଖେ। ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food chain), ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy flow), ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient cycle) ଏବଂ ସମସ୍ଥିତି (Homeostasis) ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଗଛ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ, ହରିଣ ହେଉଛି ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ, ବାଘ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ, ଏବଂ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଓ କବକ ହେଉଛନ୍ତି ଅପଘଟକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ସନ୍ତୁଳିତ ଭାବରେ ରହି ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଥାନ୍ତି।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ପରିସଂସ୍ଥାର ଗାଠନିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନକୁ ସମ୍ଭବ କରିଥାଏ।

Question 2: ଖାଦ୍ୟ ଶୂଙ୍ଗଳ ଓ  ଏହାର  ମହତ୍ତ୍ୱ  ଆଲୋଚନା  କରା

Answer: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain) ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହା ଏକ ସରଳ ରେଖା ପରି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

1.  ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ। ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରି ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଘାସ, ଗଛ, ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ ଇତ୍ୟାଦି।

2.  ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ତୃଣଭୋଜୀ (Herbivores) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଗାଈ, ଛେଳି, ହରିଣ, ପଙ୍ଗପାଳ ଇତ୍ୟାଦି।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ ମାଂସାହାରୀ (Carnivores) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବେଙ୍ଗ, ଶିଆଳ, ବିଲୁଆ ଇତ୍ୟାଦି।
ତୃତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଂସାହାରୀ ଅଟନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସାପ, ବାଘ, ସିଂହ ଇତ୍ୟାଦି।

3.  ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ସରଳ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ ଇତ୍ୟାଦି।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ପ୍ରକ୍ରିୟା:

1.  ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ: ଉତ୍ପାଦକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି।

2.  ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍ପାଦକମାନେ ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି।

3.  ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ଷକମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କଠାରୁ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ।

4.  ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ: ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନେ ଖାଇଲେ ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ।

5.  ଅପଘଟନ ଏବଂ ପୁନଃବ୍ୟବହାର: ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଅପଘଟକମାନେ ବିଘଟନ କଲା ପରେ ସେଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମହତ୍ତ୍ୱ:
ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହିଥାଏ।
ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ: ଏହା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି କିପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ତାହା ଦର୍ଶାଏ।
ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃବ୍ୟବହାର: ଅପଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁନଃବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
ଜୈବ ବିବିଧତା: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଉଦାହରଣ:
ଘାସ → ପଙ୍ଗପାଳ → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ଛଞ୍ଚାଣ
ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍ → କ୍ଷୁଦ୍ର ମାଛ → ବଡ଼ ମାଛ → ସିଲ୍
ଫଳ → ଝିଣ୍ଟିକା → ବେଙ୍ଗ → ସାପ

ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରବାହକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଇଥାଏ।

ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ହରିଣ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚେ। ବାଘ ହରିଣକୁ ଖାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାଘ ମରିଯାଏ, ତାହାର ଶରୀରକୁ ଅପଘଟକମାନେ ବିଘଟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲିକା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 3:  ଜୀବମଣ୍ଡଳର  ଗଠନ  ଓ  ଉପାଦାନ  ବର୍ଣ୍ଣନ  କରା

Answer: ଜୀବମଣ୍ଡଳ (Biosphere) ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସେହି ଅଂଶ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ପୃଥିବୀର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ – ଜଳମଣ୍ଡଳ (Hydrosphere), ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Atmosphere) ଏବଂ ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ (Lithosphere)ର ମିଳନସ୍ଥଳ ଅଟେ। ଜୀବମଣ୍ଡଳ କେବଳ ଜୀବମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତ ଏବଂ ଏଥିସହିତ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ପରିବେଶକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

ଜୀବମଣ୍ଡଳର ଗଠନ ଓ ଉପାଦାନ:

1.  ଜଳମଣ୍ଡଳ (Hydrosphere): ପୃଥିବୀରେ ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ଜଳର ଉତ୍ସକୁ ଜଳମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଝରଣା ଏବଂ ଭୂତଳ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜଳ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, ଏବଂ ଏହା ଜୀବମଣ୍ଡଳର ଏକ ଅବିচ্ছেଦ୍ୟ ଅଂଶ।

2.  ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Atmosphere): ପୃଥିବୀର ଚାରିପଟେ ଥିବା ବାୟୁର ଆବରଣକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen), ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen), ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ ରହିଥାଏ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କ୍ଷତିକାରକ ରଶ୍ମିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।

3.  ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ (Lithosphere): ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ମାଟି, ପଥର, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ପର୍ବତକୁ ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବାସସ୍ଥାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ।

4.  ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Biotic Components): ଜୀବମଣ୍ଡଳର ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ବସ୍ତୁ, ଯେପରିକି ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ ଆଦି ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରି ଜୀବମଣ୍ଡଳକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖନ୍ତି।

ଜୀବମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:
ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem): ଜୀବମଣ୍ଡଳ ଅନେକ ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ପରିସଂସ୍ଥା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଏକକ, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ୍ତ ଏବଂ ଅଜୀବନ୍ତ ଉପାଦାନମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ କ୍ରିୟା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି।
ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle): ଜୀବମଣ୍ଡଳରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଚକ୍ରାକାରରେ ଘୂରି ବୁଲନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଯାଇ ପୁନର୍ବାର ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଫେରି ଆସେ।
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଜୀବମଣ୍ଡଳକୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ରଖିଥାଏ।

ଜୀବମଣ୍ଡଳର ଗୁରୁତ୍ୱ:

ଜୀବମଣ୍ଡଳ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏହା ଜଳ, ବାୟୁ ଏବଂ ମାଟିକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖିବା ସହିତ ଜଳବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଜୀବମଣ୍ଡଳର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।

ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ:
ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରିବା
ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା
ପ୍ରଦୂଷଣକୁ କମ୍ କରିବା
ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା

ଏହି ସମସ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ଜୀବମଣ୍ଡଳକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

Question 4: ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଏକତରଫା’ – ଆଲୋଚନା କରା

Answer: ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଏକତରଫା ହୋଇଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶକ୍ତି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ଗତି କରିଥାଏ – ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପଘଟକମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ଏହା ଏକ ଅଚକ୍ରାକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ପରିସଂସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣକୁ ଦେଖିବାକୁ ହେବ।

ପ୍ରଥମ ସ୍ତର: ଉତ୍ପାଦକ (Producer): ଏହି ସ୍ତରରେ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶର୍କରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୈବିକ ଅଣୁ ଭାବରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର: ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumer): ଏହି ସ୍ତରରେ ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ଖାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ଶକ୍ତି ତାପ (heat) ରୂପରେ ବାହାରିଯାଏ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ଚାଲିଯାଏ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

ତୃତୀୟ ସ୍ତର: ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumer): ଏହି ସ୍ତରରେ ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୃଣଭୋଜୀମାନଙ୍କୁ ଖାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିର କିଛି ଅଂଶ ତାପ ରୂପରେ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଚତୁର୍ଥ ସ୍ତର: ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumer): ଏହି ସ୍ତରରେ ଶୀର୍ଷ ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତି ହାସଲ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅପଚୟ ଘଟେ।

ଅପଘଟକ (Decomposers): ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ଭକ୍ଷକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅପଘଟକ, ଯେପରିକି ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ କବକ, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ବିଘଟନ କରି ସେଥିରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ବାହାର କରି ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଶକ୍ତି ତାପ ରୂପରେ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଶକ୍ତି କେବଳ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କଠାରୁ ଭକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପଘଟକମାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେବି ଓଲଟା ଦିଗରେ ଗତି କରେ ନାହିଁ। ପ୍ରତି ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର କିଛି ଅଂଶ ତାପ ରୂପରେ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ, ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଏକତରଫା ହୋଇଥାଏ।

ତାପଗତିବିଜ୍ଞାନର ନିୟମ (Laws of Thermodynamics): ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ତାପଗତିବିଜ୍ଞାନର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ:
ପ୍ରଥମ ନିୟମ: ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଧ୍ୱଂସ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ, କେବଳ ଏହା ଗୋଟିଏ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରିବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଉଦ୍ଭିଦ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟମ: ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଗୋଟିଏ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ଶକ୍ତି ତାପ ରୂପରେ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ, ପ୍ରତି ପୋଷଣ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ କମିଯାଏ।

ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ (Ten Percent Law): ପ୍ରତି ପୋଷଣ ସ୍ତରରେ କେବଳ 10% ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ 90% ଶକ୍ତି ଜୀବର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ତାପ ରୂପରେ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଉତ୍ପାଦକ ସ୍ତରରେ 1000 କ୍ୟାଲୋରି ଶକ୍ତି ଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ ସ୍ତରରେ କେବଳ 100 କ୍ୟାଲୋରି ଶକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ ହେବ।

ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହର ଗୁରୁତ୍ୱ (Importance of Energy Flow in Ecosystem):
ଏହା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ।
ଏହା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲିର ଗଠନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
ଏହା ପରିସଂସ୍ଥାର ସ୍ଥିରତା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ବଜାୟ ରଖିଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଏକ ଏକତରଫା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ତାପଗତିବିଜ୍ଞାନର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପରିସଂସ୍ଥାର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

Question 5: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଅପଘଟକଙ୍କର ଭୂମିକା କ’ଶ ?

Answer: ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଅପଘଟକମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅପଘଟକମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜୀବାଣୁ (Bacteria) ଓ କବକ (Fungi) ହୋଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ବିଘଟନ କରି ସରଳ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ, ଅପଘଟକମାନେ ପରିବେଶରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ:

୧. ମୃତ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥର ଚିହ୍ନଟ: ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରନ୍ତି।
୨. ଏନଜାଇମ୍ ସ୍ରାବ: ଅପଘଟକମାନେ ଏନଜାଇମ୍ ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସ୍ରାବ କରନ୍ତି, ଯାହା ଜଟିଳ ଜୈବିକ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ସରଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ ପ୍ରୋଟିନ୍‌କୁ ଆମିନୋ ଏସିଡ୍‌ରେ ଏବଂ ଲିପେଜ୍ ଚର୍ବିକୁ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।
୩. ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବଶୋଷଣ: ବିଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଅପଘଟକମାନେ ସେହି ସରଳ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅବଶୋଷଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
୪. ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃଚକ୍ରଣ: ଅବଶିଷ୍ଟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଅପଘଟକମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ଯଦି ଅପଘଟକ ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର ପରିବେଶରେ ଜମା ହୋଇ ରହନ୍ତା, ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃଚକ୍ରଣ ହୋଇପାରନ୍ତାନାହିଁ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭାବ ଦେଖାଦିଅନ୍ତା, ଯାହା ସମଗ୍ର ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତା।

Question 6: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । କୈବ  ପରିବର୍ଦ୍ଧନ  କ’ଣ   ?  ଏଥିଯୋଗୁଁ  ଆମର  କି  ଅସୁବିଧା  ହେଉଛି ?

Answer: ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ (Biomagnification) ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଉପର ସ୍ତରକୁ ଗଲାବେଳକୁ ସେମାନଙ୍କର ସାନ୍ଦ୍ରତା ବଢ଼ିଯାଏ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଯେ ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ସହଜରେ ବାହାରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ସେମାନେ ତନ୍ତୁରେ ଜମା ହୋଇ ରହନ୍ତି ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ:

1. ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରବେଶ: କୀଟନାଶକ, ରସାୟନିକ ସାର, କିମ୍ବା ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଭଳି ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପରିବେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।
2. ନିମ୍ନ ସ୍ତରର ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ: ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନେ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ଜଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
3. ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ଜୀବମାନେ ଛୋଟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ ।
4. ସାନ୍ଦ୍ରତା ବୃଦ୍ଧି: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ, ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ସାନ୍ଦ୍ରତା ବଢ଼ିଯାଏ କାରଣ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ବାହାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
5. ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ, ଯେପରିକି ବଡ଼ ମାଛ ଏବଂ ପକ୍ଷୀ, ସର୍ବାଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସ୍ତରରେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଜମା ହେବା ହେତୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନର ଅସୁବିଧାଃ
ପ୍ରଜନନ ସମସ୍ୟା:
ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଜନନ କ୍ଷମତାକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, କେତେକ ପକ୍ଷୀଙ୍କର ଅଣ୍ଡା ଖୋଳପା ପତଳା ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ।
ଅଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ ଏବଂ ରୋଗ:
ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଅଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ କରିବା ସହିତ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । ମାଛ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଳଜୀବମାନଙ୍କରେ ଏହା ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ ।
ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ:
ମନୁଷ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶୀର୍ଷରେ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି । ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇପାରେ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ ହେଉଛି ପରିବେଶରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଏବଂ ଏହା ପରିବେଶ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ ।

Question 7: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଖାଦ୍ୟଜାଲି  କହିଲେ  କ’ଣ  ବ୍ରଝ ?

Answer: ଖାଦ୍ୟଜାଲି (Food web) ହେଉଛି ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଏକ ଜଟିଳ ସଂଯୋଗ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ କିପରି ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଏକାଧିକ ଜୀବକୁ ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକାଧିକ ଜୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସିଧା ରେଖାରେ ଗତି କରେ, କିନ୍ତୁ ଖାଦ୍ୟଜାଲି ଅଧିକ ଜଟିଳ ଏବଂ ପରସ୍ପର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

1.  ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
2.  ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯେପରିକି ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (ତୃଣଭୋଜୀ), ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (ମାଂସାଶୀ), ଇତ୍ୟାଦି।
3.  ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ମୃତ ଜୀବ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶକୁ ଭାଙ୍ଗି ସେଥିରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ବାହାର କରି ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି।

ଖାଦ୍ୟଜାଲି କିପରି କାମ କରେ:

1.  ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ: ଖାଦ୍ୟଜାଲିରେ ଶକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ତା’ପରେ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ କିଛି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଏ, ଯେହେତୁ ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
2.  ପୋଷକ ଚକ୍ର: ଖାଦ୍ୟଜାଲି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃବ୍ୟବହାରକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ସେଥିରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ବାହାର କରି ମାଟିରେ ମିଶାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ପୁନର୍ବାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
3.  ସନ୍ତୁଳନ: ଖାଦ୍ୟଜାଲି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ଜୀବସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ। ଖାଦ୍ୟଜାଲି ଏହି ପ୍ରଭାବକୁ କମ୍ କରିଥାଏ।

ବାସ୍ତବ ଦୁନିଆରେ ଖାଦ୍ୟଜାଲିର ଉପଯୋଗିତା:

1.  ପରିବେଶ ପରିଚାଳନା: ଖାଦ୍ୟଜାଲିକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାକୁ ହେବ, ତାହା ଜାଣିହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରିବା।
2.  କୃଷି: କୃଷିରେ ଖାଦ୍ୟଜାଲିର ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହାର କରି, କୀଟନାଶକ ଓ ସାରର ବ୍ୟବହାର କମାଇବା ସହିତ ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼ାଇପାରିବା।
3.  ଜୈବିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଖାଦ୍ୟଜାଲି ଜ୍ଞାନକୁ ଉପଯୋଗ କରି କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର ନକରି କେବଳ ଜୈବିକ ଉପାୟରେ କୀଟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିହେବ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ଖାଦ୍ୟଜାଲି ହେଉଛି ପରିସଂସ୍ଥାର ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଜଟିଳ ଜାଲ, ଯାହା ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 8: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଇକୋଲୋଜିକାଲ  ପିରାମିଡ୍  କ’ଶ ?  ଏହା  କି  କି  ପ୍ରକାରର ?

Answer: ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ (Ecological Pyramid) ହେଉଛି ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ତରରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା, ଜୈବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Biomass) କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର ପରିମାଣକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ଷ୍ଟେପ୍-ବାଇ-ଷ୍ଟେପ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜାଣିପାରିବା ଯେ କେଉଁ ସ୍ତରରେ କେତେ ପରିମାଣର ଶକ୍ତି ଓ ଜୈବିକ ଉପାଦାନ ରହିଛି।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ଉତ୍ପାଦକ (Producer) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭକ୍ଷକ (Consumer) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତି କିପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ତାହା ଦେଖାଇବା। ଏହି ପିରାମିଡ୍ ସାଧାରଣତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

1.  ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍ (Pyramid of Numbers): ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଘାସ ପଡ଼ିଆରେ ଘାସ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ ଥିବାବେଳେ ତାହାକୁ ଖାଉଥିବା ଝିଣ୍ଟିକାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ତା’ଠାରୁ କମ୍ ଏବଂ ଝିଣ୍ଟିକାଙ୍କୁ ଖାଉଥିବା ବେଙ୍ଗଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଆହୁରି କମ୍ ହୋଇଥାଏ।
2.  ଜୈବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ପିରାମିଡ୍ (Pyramid of Biomass): ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ଜୈବିକ ଓଜନକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛପତ୍ରର ଓଜନ ସର୍ବାଧିକ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କର ଓଜନ କମ୍ ହୋଇଥାଏ।
3.  ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍ (Pyramid of Energy): ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଶକ୍ତିର ପରିମାଣକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଉତ୍ପାଦକ ସ୍ତରରେ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତି ଥାଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହିତ ହେବା ସମୟରେ କିଛି ଶକ୍ତି ଅପଚୟ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଉପର ସ୍ତରକୁ କମ୍ ଶକ୍ତି ଯାଇଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ (Ten percent rule) ଅନୁସାରେ ହୋଇଥାଏ।

ବାସ୍ତବରେ, ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସହଯୋଗ କରେ। ଏହା ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଉଦାହରଣ:
ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ, ଉତ୍ପାଦକ (ଗଛ) ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ତା’ପରେ ତୃଣଭୋଜୀ (ହରିଣ), ଏବଂ ଶେଷରେ ମାଂସାଶୀ (ବାଘ) ସଂଖ୍ୟା ସବୁଠାରୁ କମ୍ ରହିଥାଏ।
ଏକ ପୋଖରୀ ପରିସଂସ୍ଥାରେ, ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଜୈବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ସର୍ବାଧିକ ଥାଏ, ଏବଂ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳଜୀବମାନଙ୍କର ଜୈବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କମ୍ ଥାଏ।
ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତିର କିଛି ଅଂଶ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ କମିଯାଏ।

Question 9: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସମସ୍ଥିତି କିପରି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ?

Answer: ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସମସ୍ଥିତି (Homeostasis) ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରଣାଳୀ, ଯେଉଁଥିରେ ପରିସଂସ୍ଥାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖି ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି।

ଏହାର କିଛି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ନିମ୍ନଲିଖିତ:

1. ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପର୍କ: ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ଜୈବିକ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ଅଜୈବିକ (ମାଟି, ପାଣି, ପବନ) ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଉଦ୍ଭିଦ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି।

2. ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain): ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ହୋଇଥାଏ। ଉତ୍ପାଦକ (ଉଦ୍ଭିଦ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭକ୍ଷକ (ପ୍ରାଣୀ) ଏବଂ ଅପଘଟକ (ବୀଜାଣୁ ଓ କବକ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳ ଲମ୍ବିଥାଏ।

3. ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle): ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପୋଷକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଚକ୍ରାକାରରେ ଘୂରି ବୁଲନ୍ତି। ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ପୋଷକ ଉପାଦାନ ମାଟିରେ ମିଶାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଭିଦ ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

4. ଫେରନ୍ତା ସଙ୍କେତ (Feedback Mechanisms): ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଫେରନ୍ତା ସଙ୍କେତ ପ୍ରଣାଳୀ ସମସ୍ଥିତି ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି କୌଣସି ଉପାଦାନର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସନ୍ତୁଳନ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି।

5. ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭାବର ସନ୍ତୁଳନ: ପରିବେଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯେପରିକି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (ଯଥା ପ୍ରଦୂଷଣ) ପରିସଂସ୍ଥାର ସମସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତେଣୁ, ଏହି ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ପାଇଁ ପରିସଂସ୍ଥା ନିଜର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ, ଯଦି ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ ବଢ଼ିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଅଧିକ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଇବେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମିଯିବ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ଦେଖାଦେବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ କମିଯିବ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।

ସମସ୍ଥିତି ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥିର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ବିଗିଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇପାରେ, ଯେପରିକି ଜୈବ ବିବିଧତାର ହ୍ରାସ ଏବଂ ପରିବେଶର ଅବକ୍ଷୟ।

Question 10: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ ବୁଝାଅ।

Answer: ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ (Ten Percent Law) ଏକ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନର ମୌଳିକ ନିୟମ ଅଟେ, ଯାହାକି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଗୋଟିଏ ପୋଷକ ସ୍ତରରୁ ଅନ୍ୟ ପୋଷକ ସ୍ତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କେବଳ 10% ଶକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରକୁ ଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ 90% ଶକ୍ତି ତାପ ରୂପେ ବାହାରିଯାଏ କିମ୍ବା ଜୀବର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ନିୟମଟି 1942 ମସିହାରେ ରେମଣ୍ଡ ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ ନାମକ ଜଣେ ପରିବେଶବିତ୍ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ। ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।

ଏହି ନିୟମର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଶକ୍ତି କିପରି କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଏ ତାହା ଦର୍ଶାଇବା। ପ୍ରଥମ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଉତ୍ପାଦକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଉତ୍ପାଦକମାନେ 1000 କ୍ୟାଲୋରୀ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ତେବେ ତୃଣଭୋଜୀମାନେ ସେଥିରୁ ମାତ୍ର 100 କ୍ୟାଲୋରୀ ପାଇବେ। ସେହିପରି, ମାଂସାହାରୀମାନେ ତୃଣଭୋଜୀଙ୍କଠାରୁ ମାତ୍ର 10 କ୍ୟାଲୋରୀ ଶକ୍ତି ପାଇବେ। ଏହିଭଳି ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ କମିଯାଏ।

ଏହି ନିୟମ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଶକ୍ତିର ଅଭାବ ହେତୁ, ଉଚ୍ଚ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ହୋଇଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ଗତି ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 11: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ‘ପରିସଂସ୍ଥା’ କହିଲେ କ’ଣ ବ୍ରଝ ?

Answer: ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ହେଉଛି ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଅଣୁଜୀବ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ ଏକାଠି ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ମାଟି, ଜଳ, ବାୟୁ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ। ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ ଅଟେ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1. ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components): ଏଥିରେ ମାଟି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୌତିକ ତଥା ରାସାୟନିକ ଉପାଦାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଜୀବମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତି।

2. ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏଗୁଡ଼ିକ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବ୍ୟବହାର କରି ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଘାସ, ଗଛ ଏବଂ ଶାଳଗ୍ରାମ ଇତ୍ୟାଦି।

3. ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ତୃଣଭୋଜୀ (ଘାସ ଖାଉଥିବା), ମାଂସାହାରୀ (ମାଂସ ଖାଉଥିବା) ଏବଂ ସର୍ବଭକ୍ଷୀ (ଉଭୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଖାଉଥିବା)।

4. ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବାଣୁ ଏବଂ କବକ ପରି ଅଣୁଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୋଷକ ଚକ୍ରକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ପରିସଂସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain), ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow), ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle) ଏବଂ ସମସ୍ଥିତି (Homeostasis) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କଠାରୁ ଭକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପଘଟକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏକଦିଗୀୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ପରେ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରିଥାଏ। ପୋଷକ ଚକ୍ରରେ, ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ପରିବେଶରୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ପରିବେଶକୁ ଫେରି ଆସିଥାଏ। ସମସ୍ଥିତି ହେଉଛି ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାର କ୍ଷମତା।

ପରିସଂସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥା, ତୃଣଭୂମି ପରିସଂସ୍ଥା, ମରୁଭୂମି ପରିସଂସ୍ଥା, ଏବଂ ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା (ନଦୀ, ପୁଷ୍କରିଣୀ, ସମୁଦ୍ର)। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସଂସ୍ଥାର ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷତ୍ୱ ରହିଛି ଏବଂ ଏହା ପୃଥିବୀର ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ:
ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଗଛ ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍ପାଦକ, ହରିଣ ହେଉଛି ତୃଣଭୋଜୀ ଭକ୍ଷକ, ଏବଂ ବାଘ ହେଉଛି ମାଂସାହାରୀ ଭକ୍ଷକ।
ପୁଷ୍କରିଣୀ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶୈବାଳ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ, କୀଟପତଙ୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି ତୃଣଭୋଜୀ ଭକ୍ଷକ, ଏବଂ ମାଛ ହେଉଛି ମାଂସାହାରୀ ଭକ୍ଷକ।

ପରିସଂସ୍ଥା ପରିବେଶର ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଂଶ ଏବଂ ଏହା ଜୀବନର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

Question 12: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଅଣ-ଅବନମିତକ୍ଷମ  ବର୍ଜ୍ୟ

Answer: ଅଣ-ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Non-biodegradable waste) ହେଉଛି ସେହି ପ୍ରକାରର ବର୍ଜ୍ୟ ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ମାଟିରେ ମିଶିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ବର୍ଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ବହୁତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

ଏହାର କାରଣ:
ଏଥିରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିବା ସହଜ ନୁହେଁ।
କିଛି ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ବିଘଟନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପ୍ରକାରଭେଦ:
ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍: ପଲିଥିନ୍ ବ୍ୟାଗ୍, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସାମଗ୍ରୀ।
ଧାତୁ: ଆଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ୟାନ୍, ଲୁହା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ପଦାର୍ଥ।
କାଚ: କାଚ ବୋତଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାଚ ସାମଗ୍ରୀ।
ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ: ବ୍ୟାଟେରୀ, ରଙ୍ଗ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବ୍ୟ।

ପ୍ରଭାବ:
ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ: ମାଟି, ଜଳ ଏବଂ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କରିଥାଏ।
ଜୈବିକ ବିବର୍ତ୍ତନ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଜମା ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ସ୍ଥାନ ଅଭାବ: ଏଗୁଡ଼ିକ ଜମା ହୋଇ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଅଳିଆ ଗଦା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ସ୍ଥାନ ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ।

ପରିଚାଳନା ପଦ୍ଧତି:
ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycling): ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, କାଚ ଏବଂ ଧାତୁ ପରି ପଦାର୍ଥକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରି ନୂଆ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରିବା।
ଉତ୍ସ କମାଇବା: ବ୍ୟବହାର କମାଇବା ଏବଂ ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର କରିବା।
ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା: ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରିବା ଦ୍ଵାରା ପରିବେଶ ଉପରେ କମ୍ ପ୍ରଭାବ ପଡିବ।

ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି:
ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏହି ବର୍ଜ୍ୟର କୁପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଇବା।
ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଡ଼ା ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିବା।

ଅଣ-ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା, ଏହାର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା କରିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବା।

Question 13: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଅବନମିତକ୍ଷମ  ବର୍ଚ୍ଚ୍ୟ

Answer: ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Biodegradable waste) ଏବଂ ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Non-biodegradable waste) ବିଷୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଆଗଲା:

ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Biodegradable waste):
ଏହି ପ୍ରକାର ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଆନ୍ତି। ଏଥିରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେପରିକି ପନିପରିବା, ଫଳ, କାଗଜ, କାଠ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ। ଜୀବାଣୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣୁଜୀବମାନେ ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସରଳ ଅଣୁରେ ବିଭାଜନ କରିଥାନ୍ତି, ଯାହା ପରେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟର ଅପଘଟନ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏଥିରେ ଅଣୁଜୀବମାନେ ଜଟିଳ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଜଳ, ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ତାପମାତ୍ରା ଆବଶ୍ୟକ।
ପ୍ରଭାବ: ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିବେଶ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରାନଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଏବଂ କୀଟାଣୁଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେ।

ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Non-biodegradable waste):
ଏହି ପ୍ରକାର ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଥିରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, ଧାତୁ, କାଚ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ବହୁତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟର ଅପଘଟନ ହୁଏ ନାହିଁ। କିଛି ପଦାର୍ଥ, ଯେପରିକି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମାଟିରେ ମିଶନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାବ: ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା। ଏହା ମାଟି ଏବଂ ଜଳକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିପାରେ ଏବଂ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।

ପରିଚାଳନା ପଦ୍ଧତି:
ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ଏବଂ ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟକୁ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ଅଛି। ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟକୁ କମ୍ପୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ (composting) କରି ମାଟିରେ ମିଶାଇ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ (recycling) କରି ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
କମ୍ପୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ (Composting): ଏହା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଜୈବ ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ମାଟିରେ ମିଶାଇ ଦିଆଯାଏ।
ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycling): ଏହା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟକୁ ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଏବଂ କାଗଜକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରି ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି ଉଭୟ ପ୍ରକାର ବର୍ଜ୍ୟକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗ:

1.  ଘରୋଇ କମ୍ପୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍: ଘରେ କମ୍ପୋଷ୍ଟ ଖତ ତିଆରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ରୋଷେଇ ଘରୁ ବାହାରୁଥିବା ପରିବା ଓ ଫଳର ବର୍ଜ୍ୟ ଏବଂ ବଗିଚାରୁ ବାହାରୁଥିବା ପତ୍ରକୁ ମାଟିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରିବ, ଯାହା ଗଛ ଲଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।
2.  ପୁନଃଚକ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର: ସହରମାନଙ୍କରେ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, କାଗଜ, ଏବଂ ଧାତୁ ଭଳି ବର୍ଜ୍ୟକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ, ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।
3. ଜୈବଗ୍ୟାସ ଉତ୍ପାଦନ: ଗୋବର ଏବଂ କୃଷି ବର୍ଜ୍ୟରୁ ଜୈବଗ୍ୟାସ ଉତ୍ପାଦନ କରି ରୋଷେଇ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ, ଯାହା ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ।

ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଆମେ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବା ଏବଂ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଠନ କରିପାରିବା।

Question 14: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ ।  କଳ୍ପବୃକ୍ଷ

Answer: କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଏକ ପୌରାଣିକ ବୃକ୍ଷ ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ପୂଜିତ। ଏହା ଏକ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଭାବରେ ବିବେଚିତ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ବୃକ୍ଷ ପ୍ରକୃତି ଓ ପରିବେଶର ମହତ୍ତ୍ଵକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।

କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ମହତ୍ତ୍ଵ:
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା: କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଆମକୁ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ। ବୃକ୍ଷ ଲଗାଇବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯତ୍ନ ନେବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥାଏ।
ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶାନ୍ତି: ଏହା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ଏହାର ଉପସ୍ଥିତିରେ ସକାରାତ୍ମକ ଊର୍ଜା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥାଏ।
ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ଵ: କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ଓ ଉତ୍ସବରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥାଏ।
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ଵ: ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହେବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ରୋପଣ ଓ ଯତ୍ନ:

କଳ୍ପବୃକ୍ଷକୁ ଘରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଲଗାଇବା ଶୁଭ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହାର ଯତ୍ନ ନେବା ଅର୍ଥ ପ୍ରକୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା। ଏହାକୁ ନିୟମିତ ଜଳ ଦେବା ଓ ସାର ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ପ୍ରୟୋଗ:
ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଅଭିଯାନ: କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଭାବନାକୁ ନେଇ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଅଭିଯାନ କରିବା।
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମମାନ ଆୟୋଜନ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା।
ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ମହତ୍ତ୍ଵକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କରିବା।

ଏହିପରି ଭାବରେ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଆମ ଜୀବନରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଆମକୁ ପ୍ରକୃତି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରହିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ।

Question 15: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଅମ୍ଳବର୍ଷା

Answer: ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା ଏକ ପ୍ରକାର ବର୍ଷା ଯାହାକି ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ପ୍ରଦୂଷକ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ମଣିଷକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥା କଳକାରଖାନା ଓ ଗାଡ଼ି ମୋଟରରୁ ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବା ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (Sulfur Dioxide) ଓ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Nitrogen Oxides) ଗ୍ୟାସ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ସହିତ ମିଶି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Sulfuric acid) ଓ ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Nitric acid) ଭଳି ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ଅମ୍ଳଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷା ଜଳ ସହିତ ମିଶି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଖସି ଆସିଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା କୁହାଯାଏ।

ଅମ୍ଳ ବର୍ଷାର ପ୍ରଭାବ ସ୍ୱରୂପ ଜଙ୍ଗଲ, ଘାସ ପଡ଼ିଆ ଓ ଫସଲ କ୍ଷେତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ମାଟିର ଉର୍ବରତାକୁ କମାଇବା ସହ ଜଳାଶୟକୁ ଦୂଷିତ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ। ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା ମାର୍ବଲ୍ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରାଜିକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ।

ଏହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ କଳକାରଖାନା ଓ ଗାଡ଼ିମୋଟରରୁ ବାହାରୁଥିବା ପ୍ରଦୂଷକ ଗ୍ୟାସର ପରିମାଣକୁ କମାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇବା ସହିତ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଦିଗରେ ସମସ୍ତେ ସଚେତନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା ହେବାର କାରଣ:
କଳକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ
ଗାଡ଼ିମୋଟରରୁ ବାହାରୁଥିବା ଧୂଆଁ
ଜଙ୍ଗଲରେ ଲାଗୁଥିବା ନିଆଁ
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର

ଅମ୍ଳ ବର୍ଷାର କୁପ୍ରଭାବ:
ମାଟିର ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ
ଜଳାଶୟ ପ୍ରଦୂଷଣ
ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଫସଲ ନଷ୍ଟ
ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରାଜିର କ୍ଷତି
ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉପରେ କୁପ୍ରଭାବ

ଅମ୍ଳ ବର୍ଷାକୁ କିପରି ରୋକାଯାଇପାରିବ:
ପ୍ରଦୂଷଣକାରୀ ଗ୍ୟାସର ନିର୍ଗମନକୁ କମ୍ କରିବା
ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇବା
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା

Question 16: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ସବୁଜ  କୋଠରି  ପ୍ରଭାବ

Answer: ସବୁଜ କୋଠରି ପ୍ରଭାବ (Greenhouse effect) ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ମଣିଷକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଏହି ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ଯାହା ବିଶ୍ୱ ତାପନର କାରଣ ହୋଇଛି।

ଏହା କିପରି କାମ କରେ:

1.  ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶ୍ମି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କରେ।
2.  ପୃଥିବୀ ଏହି ତାପକୁ ଅବଲୋହିତ ରଶ୍ମି (Infrared radiation) ଭାବରେ ପୁନଃ ବିକିରଣ କରେ।
3.  ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା କିଛି ଗ୍ୟାସ୍, ଯେପରିକି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon dioxide), ମିଥେନ (Methane) ଏବଂ ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Nitrous oxide), ଏହି ଅବଲୋହିତ ରଶ୍ମିକୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଠାନ୍ତି।
4.  ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ।

ସମସ୍ୟା କ’ଣ:

ମଣିଷମାନେ ଜାଳେଣୀ ପୋଡ଼ିବା, ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା ଏବଂ କୃଷି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ସବୁଜ କୋଠରି ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଅଧିକ ତାପ ଶୋଷିତ ହେଉଛି ଏବଂ ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ୁଛି।

ଏହାର ପ୍ରଭାବ:
ବିଶ୍ୱ ତାପନ ଯୋଗୁଁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି, ଯେପରିକି ଅଧିକ ଗରମ ଲହରୀ, ବନ୍ୟା ଏବଂ ମରୁଡ଼ି।
ବରଫ ତରଳିବା ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ରର ଜଳସ୍ତର ବଢ଼ୁଛି, ଯାହା ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା ହେବା ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲ, ଘାସପଡ଼ିଆ ଏବଂ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ ପାଉଛି ।

କ’ଣ କରିବା:
ଜାଳେଣୀର ବ୍ୟବହାର କମାଇବା ଏବଂ ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇବା।
ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା କମାଇବା।
ସବୁଜ କୋଠରି ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନକୁ କମ୍ କରିବା ପାଇଁ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ କରିବା।

ସବୁଜ କୋଠରି ପ୍ରଭାବକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ସହଯୋଗ ଏବଂ ସଚେତନତା ଆବଶ୍ୟକ।

Technical terms:
ଅବଲୋହିତ ରଶ୍ମି (Infrared radiation)
ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon dioxide)
ମିଥେନ (Methane)
ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Nitrous oxide)
ବିଶ୍ୱ ତାପନ (Global warming)
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Climate change)

Question 17: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର

Answer: ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର ଏକ ପରିବେଶ ସମସ୍ୟା ଯାହା ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର କ୍ଷୟକୁ ବୁଝାଏ। ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି (ultraviolet rays) କୁ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଏହାର କୁପ୍ରଭାବରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ମୁଖ୍ୟତଃ ମଣିଷକୃତ କାରଣରୁ ଏହି ସ୍ତର କ୍ଷୟ ହେଉଛି।

ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ୍ସ (CFCs): ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ରେଫ୍ରିଜେରେଟର, ଏୟାର କଣ୍ଡିସନର ଏବଂ ଏରୋସୋଲ୍ ସ୍ପ୍ରେରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। CFCs ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ଲୋରିନ୍ ପରମାଣୁ ଓଜୋନ୍ ଅଣୁ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରକୁ କ୍ଷୟ କରାଇଥାଏ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ: ହାଲୋନ୍ସ (Halons), ମିଥାଇଲ୍ ବ୍ରୋମାଇଡ୍ (Methyl bromide) ଏବଂ ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Nitrous oxide) ଭଳି ଅନ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର କ୍ଷୟ କରିଥାନ୍ତି।

ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ରର ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

ଚର୍ମ କର୍କଟ: ଅଧିକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଚର୍ମ କର୍କଟ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ିଯାଏ।

ଆଖି ସମସ୍ୟା: ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି ଆଖିରେ ପରଳ (cataracts) ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ।

ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ: ଏହା ଶରୀରର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥାଏ।

ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଜଳଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଜଳଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ଏହାର ନିରାକରଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ:

ମଣ୍ଟ୍ରିଆଲ୍ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (Montreal Protocol): ଏହି ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତି ଓଜୋନ୍ କ୍ଷୟକାରୀ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ବ୍ୟବହାରକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ କରାଯାଇଛି।

CFCsର ବିକଳ୍ପ ବ୍ୟବହାର: CFCs ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

ଜନ ସଚେତନତା: ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର ସୁରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ଏବଂ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଅଭ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।

ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବେଶ ସମସ୍ୟା, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ମିଳିତ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରିବ।

Question 18: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ସ୍ଥୁଳ  ପୋଷକ

Answer: ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକ (Macronutrients) ହେଉଛି ସେହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ଯାହା ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବା ଏବଂ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ କାର୍ବନ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍, ଅମ୍ଳଜାନ, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍, ଫସଫରସ୍, ପୋଟାସିୟମ୍, କ୍ୟାଲସିୟମ୍, ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଏବଂ ସଲଫର୍ ଅଟେ। ଏହି ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଶରୀର ଗଠନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମାଟିରୁ ଏହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମୟରେ ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୋଟିଏ ଜୀବଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜୀବକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।

ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀର ଅପଘଟନ ହେବା ପରେ, ସେଥିରେ ଥିବା ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ମାଟିରେ ମିଶିଯାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପୋଷକ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ସର୍ବଦା ଉପଲବ୍ଧ ରହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକର ଗୁରୁତ୍ୱ:
ଶରୀର ଗଠନ: ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ କୋଷ, ଟିସୁ ଏବଂ ଅଙ୍ଗ ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେପରିକି ଶ୍ୱସନ, ପାଚନ ଏବଂ ପ୍ରଜନନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ: କେତେକ ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକ ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ: ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ପୋଷକ ଚକ୍ରକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Question 19: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ସୂକ୍ଷ୍ମ  ପୋଷକ

Answer: ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ (Micronutrients) ହେଉଛି ସେହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କପର, ମାଙ୍ଗାନିଜ, ଜିଙ୍କ, ବୋରନ୍, କୋବାଲ୍ଟ, ସୋଡ଼ିୟମ ଏବଂ ଲୌହ ଭଳି ଉପାଦାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସ୍ଥୂଳ ପୋଷକ (Macronutrients) ତୁଳନାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ଆବଶ୍ୟକତା କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶରେ ଏକ ଚକ୍ରାକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗତି କରିଥାନ୍ତି:

ଉତ୍ପାଦକ (Producer): ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ଶରୀର ଗଠନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ଭକ୍ଷକ (Consumer): ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ ପାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାଏ।
ଅପଘଟକ (Decomposer): ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଅପଘଟକ (ବୀଜାଣୁ ଏବଂ କବକ) ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ବିଘଟନ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର କାର୍ଯ୍ୟ:

ଏନଜାଇମ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ ଏନଜାଇମର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ, ଯାହା ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ।
କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣ: ମାଙ୍ଗାନିଜ ଏବଂ ଲୌହ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଜରୁରୀ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
ହର୍ମୋନ ଉତ୍ପାଦନ: କେତେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ ଉଦ୍ଭିଦର ହର୍ମୋନ ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ଅଭାବ ହେଲେ ଉଦ୍ଭିଦରେ ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ପତ୍ର ହଳଦିଆ ପଡ଼ିଯିବା, ବୃଦ୍ଧି କମିଯିବା ଏବଂ ଫଳ ଉତ୍ପାଦନରେ ହ୍ରାସ ଘଟିବା। ତେଣୁ, କୃଷି ଏବଂ ପରିବେଶ ପରିଚାଳନାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:

କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ପରିଚାଳନା:
ମାଟି ପରୀକ୍ଷା କରିବା: ମାଟିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ଅଭାବ ଜାଣିବା ପାଇଁ ମାଟି ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହାଦ୍ୱାରା କେଉଁ ପୋଷକର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି ତାହା ଜଣାପଡ଼ିଥାଏ।
ସାରର ବ୍ୟବହାର: ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ ଥିବା ସାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।
ଜୈବିକ କୃଷି: ଜୈବିକ କୃଷିରେ କମ୍ପୋଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରି ମାଟିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ସ୍ତରକୁ ବଜାୟ ରଖାଯାଇପାରେ।

ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା:
ପୋଷକ ଚକ୍ରର ସନ୍ତୁଳନ: ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ ଚକ୍ରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଅପଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ଏବଂ ଜୈବିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ପୁନଃବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଶିଳ୍ପ ଏବଂ କୃଷିରୁ ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବା ପ୍ରଦୂଷକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକର ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତେଣୁ, ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶରେ ଏହାର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରହିପାରିବ।

Question 20: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଅପଘଟକ

Answer: ଅପଘଟକ (Decomposers): ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଅପଘଟକମାନେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜୀବାଣୁ (bacteria) ଓ କବକ (fungi) ଭଳି ଅଣୁଜୀବ ଅଟନ୍ତି। ସେମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୈବିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଭାଙ୍ଗି ସରଳ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅପଘଟନ କୁହାଯାଏ।

ଏହି ଅପଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରିବେଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, କାରଣ ଏହା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ମରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅପଘଟକମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ କରାନ୍ତି। ଏହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଫସଫରସ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ ଭଳି ଉପାଦାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅପଘଟକମାନେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି:

1.  ଜୈବିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା: ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି।
2.  ଏନଜାଇମ୍ ସ୍ରାବ କରିବା: ସେମାନେ ଏନଜାଇମ୍ ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସ୍ରାବ କରନ୍ତି, ଯାହା ଜଟିଳ ଜୈବିକ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ସରଳ ଅଣୁରେ ଭାଙ୍ଗିଥାଏ।
3.  ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୋଷଣ କରିବା: ଅପଘଟକମାନେ ଏହି ସରଳ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
4.  ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ମୁକ୍ତ କରିବା: ଅପଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଅପଘଟକମାନଙ୍କର ଉପଯୋଗିତା:
କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ: ଅପଘଟକମାନେ ମାଟିର ଉର୍ବରତା ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପରିବେଶ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିବା: ସେମାନେ ମୃତ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ସଫା କରି ପରିବେଶକୁ ପରିଷ୍କାର ରଖନ୍ତି।
ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା: ଅପଘଟକମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଜୈବିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ କମ୍ପୋଷ୍ଟରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହା ଏକ ଉତ୍ତମ ସାର ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରିବ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଅପଘଟକମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଂଶ, ଯାହା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Question 21: ସଂକ୍ଷିସ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ପରିବେଶ  ସନ୍ତୁଳନ

Answer: ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ହେଉଛି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶର ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା। ଏହା ପରିବେଶର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ, ଯେପରିକି ଜୀବଜନ୍ତୁ, ଉଦ୍ଭିଦ, ମୃତ୍ତିକା, ଜଳ, ଏବଂ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ପରିବେଶର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇପାରେ:

1. ବୃକ୍ଷରୋପଣ: ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅମ୍ଳଜାନର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ପରିମାଣ କମିଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳିତ ରହେ।
2. ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ: ଜଳର ଅପଚୟକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଫା ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ଜଳ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରହେ।
3. ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା: ଆବର୍ଜନାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପରିଚାଳନା କରିବା, ପୁନଃବ୍ୟବହାର କରିବା ଏବଂ ବିଷାକ୍ତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କମିଥାଏ।
4. ରାସାୟନିକ ସାରର କମ୍ ବ୍ୟବହାର: କୃଷିରେ ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକର ବ୍ୟବହାର କମାଇ ଜୈବିକ ସାରର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।
5. ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ: ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସୁରକ୍ଷା ହୋଇଥାଏ।
6. ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା: ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରହେ।

ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ଏହାର ଅନେକ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯେପରିକି ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ଏବଂ ଜୈବ ବିବିଧତା ହ୍ରାସ। ତେଣୁ, ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।

ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସଂକଳ୍ପ:
ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ (Environmental balance): ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶର ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ସମନ୍ୱୟ।
ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem): ଜୀବଜନ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ।
ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity): ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ।
ପ୍ରଦୂଷଣ (Pollution): ପରିବେଶରେ ଅବାଞ୍ଛିତ ପଦାର୍ଥ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କ୍ଷତି।
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Climate change): ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପାଣିପାଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ମିଳିତ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିବ।

Question 22: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ ।  ଜଳମଣ୍ଡଳ  କାହାକୁ  କୁହାଯାଏ ?

Answer: ଜଳମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜଳର ସମଷ୍ଟି। ଏଥିରେ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ତୁଷାର ଏବଂ ଭୂତଳ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠର ପ୍ରାୟ ୭୧% ଅଂଶକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ ଏବଂ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

ଜଳମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ:
ସମୁଦ୍ର: ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜଳଭଣ୍ଡାର। ଏହା ପୃଥିବୀର ଜଳର ପ୍ରାୟ ୯୭% ଅଟେ। ସମୁଦ୍ର ଜଳବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
ନଦୀ ଏବଂ ହ୍ରଦ: ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧୁର ଜଳର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ। ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଜଳସେଚନ ଏବଂ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି।
ତୁଷାର ଏବଂ ବରଫ: ଏହା ମଧୁର ଜଳର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଣ୍ଡାର। ଏହା ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
ଭୂତଳ ଜଳ: ଏହା ମାଟି ତଳେ ଥିବା ଜଳ। ଏହା ପାନୀୟ ଜଳ ଏବଂ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ।

ଜଳମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟ:
ଜୀବନକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା: ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।
ଜଳବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା: ଜଳ ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ପରିବହନ: ଜଳ ପରିବହନ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ।
କୃଷି: ଜଳ କୃଷି ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।
ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ: ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଜଳମଣ୍ଡଳର ଗୁରୁତ୍ୱ:

ଜଳମଣ୍ଡଳ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଜଳବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସମେତ ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ। ଜଳମଣ୍ଡଳର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।

Question 23: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଆଲୋକଣ୍ଲେଷଣରେ  ସୌରଶକ୍ତି  କେଉଁ  ଶକ୍ତିରେ  ରୂପାନ୍ତରିତ  ହୋଇଥାଏ ?

Answer: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଏକ ଜଟିଳ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ, ଯାହା ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ କେତେକ ଜୀବାଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଘଟିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଜଳ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide)ରୁ ଶର୍କରା (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାର କରନ୍ତି । ଏହି ଶର୍କରା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ ।

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. ଆଲୋକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Light-dependent Reactions): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid) ଝିଲ୍ଲିରେ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ଅବଶୋଷଣ କରିଥାଏ । ଏହି ଶକ୍ତି ଜଳ ଅଣୁକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅମ୍ଳଜାନ, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ (Electron Transport Chain) ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରନ୍ତି, ଯାହା ATP (Adenosine Triphosphate) ଏବଂ NADPH ଭଳି ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷିତ ଅଣୁ ତିଆରି କରିଥାଏ ।

୨. ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବା କେଲ୍‌ଭିନ୍ ଚକ୍ର (Light-independent Reactions or Calvin Cycle): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma)ରେ ହୋଇଥାଏ । ଏଠାରେ, ATP ଏବଂ NADPHରୁ ମିଳିଥିବା ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ । ଏହି ଚକ୍ରରେ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପ୍ରଥମେ RuBP (Ribulose-1,5-bisphosphate) ସହିତ ମିଶି ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ୬-କାର୍ବନ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ୩-କାର୍ବନ ଅଣୁ (3-PGA) ତିଆରି କରେ । ଏହି ୩-PGA ପରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭଳି ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୌରଶକ୍ତି ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଏହାର ବ୍ୟବହାରିକ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହେଉଛି ପୃଥିବୀରେ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନର ମୂଳ ଆଧାର। ସମସ୍ତ ଫସଲ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ।
ଅମ୍ଳଜାନ ଉତ୍ପାଦନ: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାରିଥାଏ, ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏହି ଅମ୍ଳଜାନ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ।
ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ଗ୍ଲୋବାଲ ୱାର୍ମିଙ୍ଗ୍ (Global Warming)କୁ କମ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରିବା ସହିତ ଅମ୍ଳଜାନ ମୁକ୍ତ କରି ପରିବେଶକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖନ୍ତି।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପୃଥିବୀର ପରିବେଶ ଏବଂ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।

Question 24: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ସ୍ୱପୋଷୀ  କାହାକୁ  କୁହାଯାଏ  ଓ  କାହିକି ?

Answer: ସ୍ୱପୋଷୀ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, ଜଳ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବ୍ୟବହାର କରି ଶର୍କରା (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ନାମକ ଏକ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ରଞ୍ଜକ ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଶୋଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ଶର୍କରା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ।

ସ୍ୱପୋଷୀ ହେବାର କାରଣ:
ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର କ୍ଷମତା।
ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହଁନ୍ତି।
ପରିବେଶରୁ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ଉପାଦାନ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି (ଯଥା: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, ଜଳ, CO2)।

ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

1.  ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଶୋଷଣ: କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଶୋଷଣ କରେ।
2.  ଜଳର ଅବଶୋଷଣ: ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ମାଟିରୁ ଜଳ ଅବଶୋଷଣ କରନ୍ତି।
3.  ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ଗ୍ରହଣ: ପତ୍ରରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
4.  ଶର୍କରା ପ୍ରସ୍ତୁତି: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, ଜଳ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ମିଶ୍ରଣରେ ଶର୍କରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
5.  ଅମ୍ଳଜାନର ମୁକ୍ତି: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାରିଥାଏ, ଯାହା ପରିବେଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
କୃଷି: ସ୍ୱପୋଷୀ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କୃଷିର ମୂଳଦୁଆ ଅଟନ୍ତି। ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାନ୍ତି।
ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ: ସ୍ୱପୋଷୀ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଅମ୍ଳଜାନ ଛାଡ଼ି ପରିବେଶକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖନ୍ତି।
ଜୈବ ଇନ୍ଧନ: କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦ ଜୈବ ଇନ୍ଧନ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।

Question 25: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ତାପଗତି  ବିଜ୍ଞାନର  ପ୍ରଥମ  ନିୟମ  ଉଲ୍ଲେଖ  କର ।

Answer: ତାପଗତି ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ନିୟମ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ ଭାବରେ ଜଣା। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଶକ୍ତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ବିନାଶ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରିବ। ଏହି ନିୟମ ପରିବେଶ ତଥା ପ୍ରକୃତିରେ ଶକ୍ତିର ସନ୍ତୁଳନକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ନିୟମର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1.  ଶକ୍ତିର ସଂରକ୍ଷଣ: ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ କୌଣସି ଏକ ସିଷ୍ଟମରେ ଶକ୍ତିର ମୋଟ ପରିମାଣ ସର୍ବଦା ସମାନ ରହିବ, ଯଦିଓ ଏହା ଗୋଟିଏ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ବଦଳିପାରେ।
2.  ଶକ୍ତିର ରୂପାନ୍ତରଣ: ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହିପାରେ, ଯେପରିକି ଆଲୋକ ଶକ୍ତି, ତାପ ଶକ୍ତି, ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି। ତାପଗତି ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଭିତରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରିବେ।
3.  ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏହି ନିୟମ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକରେ ଶକ୍ତିର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯେତେବେଳେ ଏକ ଇଞ୍ଜିନ ଜାଳେଣୀ ପୋଡ଼ିଥାଏ, ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ତାପ ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମୋଟ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ ସମାନ ରହିଥାଏ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ଉପଯୋଗିତା:
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ, ଯେପରିକି ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ର, କୋଇଲା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାଳେଣୀ ପୋଡ଼ି ତାପ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ, ଯାହା ପାଣିକୁ ଗରମ କରି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ କରେ। ଏହି ବାଷ୍ପ ଟର୍ବାଇନକୁ ବୁଲାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏଠାରେ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି, ତାପ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ରୂପାନ୍ତରଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମୋଟ ଶକ୍ତି ସମାନ ରହିଥାଏ।
ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା: ଗାଡ଼ିରେ ପେଟ୍ରୋଲ କିମ୍ବା ଡିଜେଲ ପୋଡ଼ି ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିକୁ ତାପ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ, ଯାହା ପିଷ୍ଟନକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଗାଡ଼ିକୁ ଗତି କରାଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତିର ରୂପ ବଦଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ।
ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବା: ଆମ ଶରୀରରେ, ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା ସମୟରେ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା ଆମକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ତାପଗତି ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ନିୟମ ଶକ୍ତିର ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ରୂପାନ୍ତରଣକୁ ବୁଝାଇଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରକୃତିର ଅନେକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

Question 26: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ପରିସଂସ୍ଥାର  ଗାଠନିକ  ଉପାଦାନର  ନାମ  ଉଲ୍ଲେଖ  କର ।

Answer: ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଗାଠନିକ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ଅଜୀବ (ମାଟି, ପାଣି, ପବନ) ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ପରିସଂସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଗାଠନିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1. ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components): ଏଥିରେ ପରିବେଶର ସମସ୍ତ ନିର୍ଜୀବ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେପରିକି ମାଟି, ପାଣି, ପବନ, ଆଲୋକ, ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ଉପାଦାନ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

2. ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଏବଂ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି। ଉତ୍ପାଦକମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ସ ଅଟନ୍ତି।

3. ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଆନ୍ତି), ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି), ଏବଂ ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି)।

4. ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଅଣୁଜୀବ (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ କବକ) ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟିରେ ମିଶାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଟିକୁ ଉର୍ବର କରିଥାଏ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃଚକ୍ରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ପରିସଂସ୍ଥାରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡିତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଉତ୍ପାଦକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ବିଘଟନ କରି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ନିରନ୍ତର ଚକ୍ରାକାରରେ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ (ଯେପରିକି ହରିଣ) ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ (ଯେପରିକି ବାଘ) ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ କବକ ଅପଘଟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମୃତ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ବିଘଟନ କରନ୍ତି।

ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ସନ୍ତୁଳନ ପରିସଂସ୍ଥାର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 27: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ  ଯବକ୍ଷାରଜାନ  ଓ  ଅମ୍ଳୁଜାନର  ଶତକଡ଼ା  ପରିମାଣ  କେତେ ?

Answer: ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପୃଥିବୀ ଚାରିପଟେ ଥିବା ଗ୍ୟାସୀୟ ଆବରଣ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ର ମିଶ୍ରଣରେ ତିଆରି, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen) ଓ ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଦୁଇଟି ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଅଟନ୍ତି।
ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen): ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରାୟ 78.62% ଯବକ୍ଷାରଜାନ ରହିଥାଏ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାକୁ ମାଟିରେ ଥିବା ଜୀବାଣୁମାନେ ଉପଯୋଗୀ ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen): ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରାୟ 20.84% ଅମ୍ଳଜାନ ରହିଥାଏ। ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଅମ୍ଳଜାନ ଦ୍ଵାରା ହିଁ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ ବଞ୍ଚି ରହିଥାନ୍ତି। ଏହା ମଧ୍ୟ ଦହନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଗ୍ୟାସ୍ର ପରିମାଣ ସ୍ଥିର ରହିବା ପରିବେଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।

ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଏହି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ:
ଯବକ୍ଷାରଜାନ: ଏହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ପ୍ରୋଟିନ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଅମ୍ଳଜାନ: ଏହା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଏବଂ ଦହନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନର ପରିମାଣ ପ୍ରାୟ 78.62% ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନର ପରିମାଣ ପ୍ରାୟ 20.84% ଅଟେ। ଏହି ଦୁଇଟି ଗ୍ୟାସ୍ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ଉଦାହରଣ:

1.  କୃଷି କ୍ଷେତ୍ର: ଯବକ୍ଷାରଜାନ ସାର ( fertilizer ) ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ଫସଲର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
2.  ଡାକ୍ତରୀ କ୍ଷେତ୍ର: ଅମ୍ଳଜାନ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାରେ ଅସୁବିଧା ହେଉଥିବା ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।
3.  ଅଗ୍ନିଶମ ବିଭାଗ: ଅମ୍ଳଜାନ ଦହନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ନିଆଁ ଲିଭାଇବା ପାଇଁ ଏହାର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ।

Question 28: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଖାଦ୍ୟ  ଶୂଖ୍ଲାଳ  କ’ଶ ?

Answer: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain) ହେଉଛି ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଉତ୍ପାଦକ (Producer) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଭିନ୍ନ ଭକ୍ଷକ (Consumer) ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହର ଏକ ସରଳ ରେଖା। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ଗତି କରିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

1.  ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଘାସ, ଗଛ ଇତ୍ୟାଦି।
2.  ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ତୃଣଭୋଜୀ (Herbivores) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଝିଣ୍ଟିକା, ଗାଈ, ହରିଣ ଇତ୍ୟାଦି।
3.  ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ମାଂସାଶୀ (Carnivores) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବେଙ୍ଗ, ବିଲୁଆ ଇତ୍ୟାଦି।
4.  ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସାପ, ବାଘ ଇତ୍ୟାଦି।
5.  ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ (Apex Predators): ଏମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶେଷ ସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସିଂହ, ମଣିଷ ଇତ୍ୟାଦି।
6.  ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ମୃତ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ବିଘଟନ କରି ସେଥିରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ବାହାର କରି ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଜୀବାଣୁ, କବକ ଇତ୍ୟାଦି।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:

1.  ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦକଙ୍କଠାରୁ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଏବଂ ତାହାପରେ ଏହି ଶକ୍ତି ତୃଣଭୋଜୀ, ମାଂସାଶୀ ଏବଂ ସର୍ବଭୋଜୀଙ୍କ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ।
2.  ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃଚକ୍ରଣ: ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ବିଘଟନ କରି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମାଟିରେ ମିଶାଇଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଭିଦ ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି।
3.  ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯଦି କୌଣସି ଏକ ପ୍ରଜାତିର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଉଦାହରଣ:

1.  ଘାସ → ଝିଣ୍ଟିକା → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ଛଞ୍ଚାଣ
2.  ଉଦ୍ଭିଦ → ହରିଣ → ବାଘ
3.  ଶୈବାଳ → କ୍ଷୁଦ୍ର ମାଛ → ବଡ଼ ମାଛ → ସାର୍କ

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପରିବେଶକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିଥାଏ।

ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ଜାଣିପାରୁଛୁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ କିପରି ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା କେତେ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 29: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଅପଘଟକର  କାର୍ଯ୍ୟ  କ’ଣ ?

Answer: ଅପଘଟକ (Decomposers) ହେଉଛନ୍ତି ପରିବେଶର ଏକ ଅତି ଜରୁରୀ ଅଂଶ। ଏମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ବିଭାଜନ କରି ସେଥିରେ ଥିବା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ମାଟିରେ ମିଶାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖିବା ସହିତ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଷ୍ଟିକର ଉପାଦାନ ଯୋଗାଇଥାଏ।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ହୁଏ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

1. ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥର ଚିହ୍ନଟ: ଅପଘଟକ, ଯେପରିକି ଜୀବାଣୁ ଏବଂ କବକ, ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖୋଜି ବାହାର କରନ୍ତି।
2. ଏନଜାଇମ୍ ସ୍ରାବ: ସେମାନେ ଏନଜାଇମ୍ ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଏନଜାଇମ୍ ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ସରଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ କରେ।
3. ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵର ମୁକ୍ତି: ଜୈବ ପଦାର୍ଥ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ, ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ଯେପରିକି ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍, ଫସଫରସ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ ମାଟିରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
4. ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ: ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମାଟିରୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବଢ଼ିଥାନ୍ତି।

ଅପଘଟକମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି। ଯଦି ଅପଘଟକ ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର ପରିବେଶରେ ଜମା ହୋଇ ରହନ୍ତା ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ମାଟିକୁ ଫେରି ନଥାନ୍ତା। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ପାଇପାରନ୍ତେ ନାହିଁ।

ଅପଘଟକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରାୟୋଗିକ ଉଦାହରଣ:
କମ୍ପୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ: ଘରୋଇ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଏବଂ ବଗିଚାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅନାବଶ୍ୟକ ପଦାର୍ଥକୁ କମ୍ପୋଷ୍ଟ କରିବା ଏକ ସହଜ ଉପାୟ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଅପଘଟକମାନେ ଏହି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵରେ ପରିଣତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହାକୁ ପରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ।
କୃଷି: ଅପଘଟକମାନେ କୃଷିରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି। ଚାଷ ଜମିରେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପଘଟନ କରି ମାଟିର ଉର୍ବରତା ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା: ଅପଘଟକମାନେ ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ଅପଘଟନ କରି ପରିବେଶରେ ଦୂଷଣ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Question 30: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପ୍ଲବ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକ ______l (ଭକ୍ଷକ, ଉତ୍ପାଦକ, ଅପଘଟକ, ତୃଣଭୋଜୀ)

Answer: ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଏକକ ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ୍ତ ଜୀବ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଭୌତିକ ପରିବେଶ ପରସ୍ପର ସହିତ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି । ଏହି କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଏବଂ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ହୋଇଥାଏ ।

ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

1.  ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components): ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଜଳ, ବାୟୁ, ମୃତ୍ତିକା, ଆଲୋକ, ତାପମାତ୍ରା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଉପାଦାନ ଯାହା ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।
2.  ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଘାସ, ଗଛ ଏବଂ ଜଳରେ ଥିବା ପ୍ଲବ ଉଦ୍ଭିଦ (Phytoplankton)। ସେମାନଙ୍କଠାରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ନାମକ ଏକ ପ୍ରକାର ସବୁଜକଣା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି (ଶ୍ୱେତସାର)ରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ। ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରି କରୁଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱପୋଷୀ ବା ସ୍ୱଭୋଜୀ କୁହାଯାଏ।
3.  ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଖାଆନ୍ତି (ତୃଣଭୋଜୀ), ଯେପରିକି ଗାଈ, ଛେଳି ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି (ମାଂସାଶୀ), ଯେପରିକି ବେଙ୍ଗ, ଶିଆଳ ।
ତୃତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଯେପରିକି ସାପକୁ ଖାଉଥିବା ବାଜପକ୍ଷୀ ।
ସର୍ବଭକ୍ଷକ (Omnivores): ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, ଯେପରିକି ମଣିଷ ।

4.  ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଅଣୁଜୀବ (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ କବକ) ଯେଉଁମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନକୁ ମାଟିରେ ମିଶାଇ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ଉତ୍ପାଦକମାନେ ପୁନର୍ବାର ସେହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ ।

ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏକଦିଗୀୟ ହୋଇଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଏହା ଭକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପଘଟକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ କିଛି ଶକ୍ତି ତାପ ରୂପରେ ହ୍ରାସ ପାଏ ।

ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle): ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ (ଯଥା, କାର୍ବନ, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ଫସଫରସ) ଚକ୍ରାକାରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରନ୍ତି । ଉତ୍ପାଦକମାନେ ମାଟି ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ଷକମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଇ ସେହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି । ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ବିଘଟନ କରି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୁନର୍ବାର ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି ।

ପରିସଂସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ (Functions of Ecosystem):
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଉତ୍ପାଦକ, ତୃଣଭୋଜୀ, ମାଂସାଶୀ କ୍ରମ-1 ଓ 2 ତଥା ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ ଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଜରିଆରେ ପହଞ୍ଚେ ।
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain): ଉତ୍ପାଦକଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପଘଟକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ।
ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycling): ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର ।
ସମସ୍ଥିତି (Homeostasis): ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ।

ପରିସଂସ୍ଥାର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Ecosystem):
ସ୍ଥଳଭାଗ ପରିସଂସ୍ଥା (Terrestrial Ecosystem): ଜଙ୍ଗଲ, ତୃଣଭୂମି, ମରୁଭୂମି ।
ଜଳଭାଗ ପରିସଂସ୍ଥା (Aquatic Ecosystem): ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ।

ପ୍ଲବ ଉଦ୍ଭିଦ (Phytoplankton) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପାଦକ ।

Question 31: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ପରିସଂସ୍ଥା ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଥମେ ___________ କରିଥିଲେ ।(ଲିଣ୍ଡେମାନ୍, ଡାରଉଇନ୍, ଟାନ୍ସ୍ଲେ, ଏଲ୍ଟନ୍)

Answer: ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଗାଠନିକ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ଅଜୀବ (ମାଟି, ପାଣି, ପବନ) ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖି ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି।

ପରିସଂସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

1.  ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components): ଏଥିରେ ମାଟି, ପାଣି, ପବନ, ଆଲୋକ, ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନର ଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।
2.  ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଘାସ, ଗଛ, ଉଦ୍ଭିଦ ଇତ୍ୟାଦି।
3.  ଭକ୍ଷକ (Consumers): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟକୁ ସିଧାସଳଖ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumers): ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି (ତୃଣଭୋଜୀ), ଉଦାହରଣ: ଗାଈ, ଛେଳି, କୀଟପତଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumers): ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି (ମାଂସାହାରୀ), ଉଦାହରଣ: ବେଙ୍ଗ, ଶିଆଳ ଇତ୍ୟାଦି।
ତୃତୀୟ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumers): ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଉଦାହରଣ: ସାପ, ବାଘ ଇତ୍ୟାଦି।
4.  ଅପଘଟକ (Decomposers): ଏମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟିରେ ମିଶାଇ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ଉତ୍ପାଦକମାନେ ପୁନର୍ବାର ସେହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ। ଉଦାହରଣ: ଜୀବାଣୁ, କବକ ଇତ୍ୟାଦି।

ପରିସଂସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ:
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain): ଏହା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍ପାଦକଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପଘଟକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow): ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ କିଛି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ।
ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycle): ପୋଷକ ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ପୋଷକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଘୂରି ବୁଲୁଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଚକ୍ର, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଚକ୍ର ଇତ୍ୟାଦି।

ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ପରିସଂସ୍ଥାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରିଥାନ୍ତି।

ପରିସଂସ୍ଥା ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଥମେ ଟାନ୍ସ୍ଲେ କରିଥିଲେ । (A.G. Tansley)

Question 32: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ___________ କୁହାଯାଏ।(ସ୍ୱପୋଷୀ, ପରପୋଷୀ, ସର୍ବଭୋଜୀ, ଅପଘଟକ)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମୌଳିକ ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହାକି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ପୋଷଣ ସ୍ତର ସହିତ ଜଡିତ। ଏଥିରେ, ଆମେ ଜାଣିବା ଯେ କେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି।
ସ୍ୱପୋଷୀ (Autotrophs): ସ୍ୱପୋଷୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଜୀବ, ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ କିମ୍ବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପରିବେଶରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide) ଏବଂ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (Glucose) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen) ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି।
ପରପୋଷୀ (Heterotrophs): ପରପୋଷୀମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱପୋଷୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପରପୋଷୀଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ମଣିଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି। ସେମାନେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଖାଇ ନିଜର ପୋଷଣ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ସର୍ବଭୋଜୀ (Omnivores): ସର୍ବଭୋଜୀମାନେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ଖାଇ ପାରନ୍ତି। ମଣିଷ, କୁକୁର, ଏବଂ କେତେକ ପକ୍ଷୀ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅପଘଟକ (Decomposers): ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବିଘଟନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନକୁ ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଜୀବାଣୁ ଏବଂ କବକ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି। ସେମାନେ ପରିବେଶରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃଚକ୍ରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ, ଉତ୍ତରଟି ହେଉଛି ‘ସ୍ୱପୋଷୀ’, କାରଣ ସେମାନେ ହିଁ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ସ୍ୱପୋଷୀମାନେ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟର ମୂଳ ଉତ୍ସ ଅଟନ୍ତି। ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ସେମାନେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଅମ୍ଳଜାନ ଛାଡ଼ିଥାନ୍ତି, ଯାହା ପୃଥିବୀର ଜୀବନକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ସ୍ୱପୋଷୀମାନେ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଂଶ।

ଉଦାହରଣ:
ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ (Green Plants): ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ସାଇନୋବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Cyanobacteria): ଏକ ପ୍ରକାର ଜଳଜ ସ୍ୱପୋଷୀ, ଯାହା ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ କରିଥାଏ।

Question 33: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ଖାଦ୍ୟଶକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଜୀବଙ୍କୁ ______ କୁହାଯାଏ।(ସ୍ୱଭୋଜୀ, ପରପୋଷୀ, ସ୍ୱପୋଷୀ, ଉତ୍ପାଦକ)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ବିଷୟରେ ଅଟେ। ଏଥିରେ ଆମେ ପରପୋଷୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
ସ୍ୱଭୋଜୀ (Autotrophs): ଏହି ଜୀବମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ପରପୋଷୀ (Heterotrophs): ଏହି ଜୀବମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପରପୋଷୀଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ମଣିଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରପୋଷୀ ଅଟନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ପାଦକ (Producers): ଉତ୍ପାଦକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଆମକୁ ପଚରାଯାଇଛି ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ। ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁସାରେ, ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ପରପୋଷୀ।

ପରପୋଷୀମାନଙ୍କର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ତୃଣଭୋଜୀ (Herbivores): ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରିକି ଗାଈ, ଛେଳି, ଓ ହରିଣ।
ମାଂସାଶୀ (Carnivores): ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରିକି ସିଂହ, ବାଘ, ଓ କୁକୁର।
ସର୍ବଭୋଜୀ (Omnivores): ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରିକି ମଣିଷ ଓ କୁକୁଡ଼ା।

ଏହି ପରିସଂସ୍ଥାରେ, ଉତ୍ପାଦକମାନେ ପ୍ରଥମ ସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ପରପୋଷୀମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ତୃତୀୟ ସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କଠାରୁ ପରପୋଷୀଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ହୋଇଥାଏ। ପରପୋଷୀମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘାସ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ, ଯାହାକୁ ହରିଣ ଖାଏ। ହରିଣ ହେଉଛି ତୃଣଭୋଜୀ ଏବଂ ଏହାକୁ ବାଘ ଖାଏ। ବାଘ ହେଉଛି ମାଂସାଶୀ। ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ, ହରିଣ ଏବଂ ବାଘ ଉଭୟେ ପରପୋଷୀ ଅଟନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଘାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପରପୋଷୀମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Question 34: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ତୃଣଭୋଜୀମାନେ ______ ଶ୍ରେଣୀର ଭକ୍ଷକ|(ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ, ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ, ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ, ସବ୍ବଭୋଜୀ)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ତୃଣଭୋଜୀମାନେ କେଉଁ ଶ୍ରେଣୀର ଭକ୍ଷକ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ।
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain): ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ହେଉଛି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହର ଏକ କ୍ରମ। ଏଥିରେ ଉତ୍ପାଦକ (Producer), ଭକ୍ଷକ (Consumer) ଏବଂ ଅପଘଟକ (Decomposer) ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ରହିଥାଏ।
ଉତ୍ପାଦକ (Producer): ଉତ୍ପାଦକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଜୀବ, ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଏବଂ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଉଦ୍ଭିଦ।
ଭକ୍ଷକ (Consumer): ଭକ୍ଷକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଜୀବ, ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (Primary Consumer): ଏମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଖାଆନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଝିଣ୍ଟିକା, ହରିଣ, ଗାଈ। ଏମାନଙ୍କୁ ତୃଣଭୋଜୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (Secondary Consumer): ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ବେଙ୍ଗ, କୁକୁର। ଏମାନେ ମାଂସାହାରୀ ଅଟନ୍ତି।
ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (Tertiary Consumer): ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସାପ, ବାଘ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଂସାହାରୀ ଅଟନ୍ତି।
ସର୍ବଭୋଜୀ (Omnivore): ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ମଣିଷ, କୁକୁଡ଼ା।

ଏହି ଆଧାରରେ, ତୃଣଭୋଜୀମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ କିପରି କାମ କରନ୍ତି:

1.  ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ: ତୃଣଭୋଜୀମାନେ ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଯଥା ପତ୍ର, ଡାଳ, ଫଳ ଏବଂ ମୂଳକୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
2.  ପାଚନ: ସେମାନଙ୍କର ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭିଦ ଭିତ୍ତିକ ଖାଦ୍ୟକୁ ହଜମ କରିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ସେମାନଙ୍କର ପାଚନ ତନ୍ତ୍ରରେ ସେଲୁଲୋଜକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଏନଜାଇମ୍ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ ଥାଏ।
3.  ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ: ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରେ, ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
4.  ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ: ତୃଣଭୋଜୀମାନେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:
ଗାଈ ଘାସ ଖାଇଥାଏ।
ହରିଣ ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ର ଖାଏ।
ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଉଦ୍ଭିଦର ରସ ପିଏ।

ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ତୃଣଭୋଜୀମାନେ କିପରି ଉଦ୍ଭିଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Question 35: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ପରିବେଶରେ _____ ହେଉଛନ୍ତି ଅପଘଟକ|(ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ଲବ, କବକ, ମଣିଷ)

Answer: ପରିବେଶରେ ଅପଘଟକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି କବକ। ଏହା ଏକ ସତ୍ଯ ଅଟେ।

ଅପଘଟକ (Decomposers):
ଅପଘଟକମାନେ ପରିବେଶର ଏକ ଅତି ଜରୁରୀ ଅଂଶ।
ଏମାନେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ, ସେମାନେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।
ଅପଘଟକମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜୀବାଣୁ (bacteria) ଏବଂ କବକ (fungi) ଅଟନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି କାମ କରେ:

1.  ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥ (ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ) ଅପଘଟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରାଯାଏ।
2.  ଅପଘଟକମାନେ ଏହି ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଏନଜାଇମ୍ (enzymes) ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
3.  ଜଟିଳ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରିକି ଶର୍କରା, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍।
4.  ଏହି ସରଳ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଅପଘଟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।
5.  ଅବଶିଷ୍ଟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଅପଘଟକମାନଙ୍କର ଭୂମିକା:
ପୋଷକ ଚକ୍ରଣ (Nutrient Cycling): ଅପଘଟକମାନେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖେ।
ମାଟିର ଉର୍ବରତା (Soil Fertility): ସେମାନେ ମାଟିରେ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ଯୋଗାଇ ମାଟିର ଉର୍ବରତା ବଢ଼ାନ୍ତି।
ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ (Environmental Balance): ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ସଫା କରି ପରିବେଶକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:
କବକ (Fungi): ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କବକ ମୃତ ଗଛ ଏବଂ ପତ୍ରକୁ ଭାଙ୍ଗି ମାଟିରେ ମିଶାଇଥାନ୍ତି।
ଜୀବାଣୁ (Bacteria): ମାଟିରେ ଥିବା ଜୀବାଣୁ ମୃତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ଅବଶେଷକୁ ଅପଘଟନ କରିଥାନ୍ତି।

ଅପଘଟକମାନଙ୍କର ଅଭାବ ପରିବେଶ ଉପରେ କ’ଣ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ:
ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥ ଜମା ହେବା:
ଯଦି ଅପଘଟକ ନଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବଶେଷ ଜମା ହୋଇ ରହିବ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ଦୂଷିତ କରିବ।
ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭାବ:
ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃଚକ୍ରଣ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
ମାଟିର ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ:
ମାଟିରେ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥର ଅଭାବ ହେତୁ ମାଟିର ଉର୍ବରତା କମିଯିବ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ଅପଘଟକମାନେ ପରିବେଶର ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଂଶ, ଯାହା ପୋଷକ ଚକ୍ରଣ ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Question 36: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ବାଛ । ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମଡର ଧାରଣା ପ୍ରଥମେ _________ ଦେଇଥିଲେ ।(ଡାରଉଇନ୍, ଟାନ୍ସ୍ଲେ, ଏଲ୍ଟନ୍, ଲିଣ୍ଡେମ୍ୟାନ)

Answer: ଇକୋଲୋଜିକାଲ୍ ପିରାମିଡ୍ (Ecological Pyramid) ହେଉଛି ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା, ଜୈବଭର (biomass) କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ। ଏହି ପିରାମିଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ଏବଂ ପୋଷକ ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି।

ଏହି ପିରାମିଡ୍‌ର ମୂଳଦୁଆ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ (Producer), ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି (ଉଦାହରଣ: ଉଦ୍ଭିଦ)। ତା’ପରେ ଆସନ୍ତି ପ୍ରାଥମିକ ଖାଉଟି (Primary Consumer), ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି (ଉଦାହରଣ: ତୃଣଭୋଜୀ)। ଦ୍ୱିତୀୟକ ଖାଉଟି (Secondary Consumer) ପ୍ରାଥମିକ ଖାଉଟିଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି (ଉଦାହରଣ: ମାଂସାହାରୀ), ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତୃତୀୟକ ଖାଉଟି (Tertiary Consumer) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ କମିଯାଏ, କାରଣ ଜୀବମାନେ ଶକ୍ତିକୁ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ କିଛି ଶକ୍ତି ଉତ୍ତାପ ରୂପେ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଚାର୍ଲସ୍ ଏଲ୍ଟନ୍ (Charles Elton) 1927 ମସିହାରେ ଇକୋଲୋଜିକାଲ୍ ପିରାମିଡ୍‌ର ଧାରଣା ପ୍ରଥମେ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ପରିସଂସ୍ଥା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ ଏବଂ ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସବୁଠାରୁ କମ୍।

ଇକୋଲୋଜିକାଲ୍ ପିରାମିଡ୍ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

୧. ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍ (Pyramid of Numbers): ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
୨. ଜୈବଭର ପିରାମିଡ୍ (Pyramid of Biomass): ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରିକ ଜୈବଭର (ଶୁଖିଲା ଓଜନ)କୁ ଦର୍ଶାଏ।
୩. ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍ (Pyramid of Energy): ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍ ସର୍ବଦା ସିଧା ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ଶକ୍ତି କେବେବି ଉପର ସ୍ତରରୁ ତଳ ସ୍ତରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ବାସ୍ତବରେ, ଇକୋଲୋଜିକାଲ୍ ପିରାମିଡ୍ ପରିସଂସ୍ଥାର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଏବଂ ପରିବେଶରେ ଶକ୍ତିର ଗତିକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ଏହା ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଘାସ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଘାସ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଘାସକୁ ଝିଣ୍ଟିକା ଖାଏ, ତେଣୁ ଝିଣ୍ଟିକା ହେଉଛି ପ୍ରାଥମିକ ଖାଉଟି। ଝିଣ୍ଟିକାକୁ ବେଙ୍ଗ ଖାଏ, ତେଣୁ ବେଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟକ ଖାଉଟି। ଶେଷରେ, ବେଙ୍ଗକୁ ସାପ ଖାଏ, ତେଣୁ ସାପ ହେଉଛି ତୃତୀୟକ ଖାଉଟି। ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଶକ୍ତି ଘାସରୁ ଝିଣ୍ଟିକା, ଝିଣ୍ଟିକାରୁ ବେଙ୍ଗ ଏବଂ ବେଙ୍ଗରୁ ସାପକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ କମିଯାଏ।

ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ, ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି: ଏଲ୍ଟନ୍ (Elton)।

Question 37: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖା ପତ୍ର  :  କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ  :  :  ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିମିତ  ପଦାଥ  : 

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦଟିକୁ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ। ଏଠାରେ ‘ଲେଖା’ ଏବଂ ‘କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ’ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ‘ଲେଖା’ କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ସହଜରେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ‘ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିମିତ ପଦାଥ’ କ’ଣ ହେବ, ତାହା ଆମେ ଦେଖିବା। ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିମିତ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ‘ଜୈବ-ଅବନମିତଅକ୍ଷମ’।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ପାଇଁ, ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା:

1. ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବା: ‘ଲେଖା’ ଏବଂ ‘କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ’ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି, ଲେଖା ସାଧାରଣତଃ କାଗଜରେ ଲେଖାଯାଏ, ଯାହାକି କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କୈବଅବନମିତକ୍ଷମ ଦିଆଯାଇଛି ତେଣୁ ଏହା ସହଜରେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝାଯାଉଛି।
2. ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା: ‘ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିମିତ ପଦାଥ’ କ’ଣ ହେବ, ତାହା ଆମେ ଦେଖିବା। ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିମିତ ପଦାର୍ଥ ସାଧାରଣତଃ ଜୈବ-ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ସହଜରେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ।
3. ଉତ୍ତର ଦେବା: ତେଣୁ, ‘ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିମିତ ପଦାଥ’ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି ‘ଜୈବ-ଅବନମିତଅକ୍ଷମ’।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ଉପଯୋଗିତା:
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା: ଆମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ କେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଜୈବ-ଅବନମିତକ୍ଷମ ଏବଂ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଜୈବ-ଅବନମିତଅକ୍ଷମ। ଏହା ଆମକୁ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।
ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା: ଆମେ ଆମର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବା ଉଚିତ୍। ଜୈବ-ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ କିପରି ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ଜୈବ-ଅବନମିତଅକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ବିସର୍ଜନ କରିବା, ତାହା ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି: ଏହି ବିଷୟରେ ଅଧିକ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପରିବେଶ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଯତ୍ନବାନ ହେବେ।

Question 38: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖା ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ ଗ୍ୟାସ୍ : ଅମ୍ବବ୍ଷା : : ସି.ଏଫ.ସି. ଗ୍ୟାସ୍ :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠାରେ, ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍’ ଓ ‘ଅମ୍ଳବର୍ଷା’। ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ଳବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି, ଆମକୁ ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ‘ସି.ଏଫ୍.ସି. ଗ୍ୟାସ୍’ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ପଡିବ। ସି.ଏଫ୍.ସି. ଗ୍ୟାସ୍ (କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ୍) ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ବିଶ୍ୱତାପନରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ତେଣୁ, ‘ସି.ଏଫ୍.ସି. ଗ୍ୟାସ୍’ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର’ କିମ୍ବା ‘ବିଶ୍ୱତାପନ’।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ, ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ, ଯାହା ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଏ।

ଏହାର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି, ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଏହିପରି ହୋଇଥାନ୍ତା: ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ : ବିଶ୍ୱତାପନ : : ସି.ଏଫ୍.ସି. ଗ୍ୟାସ୍ : ?, ତେବେ ଏହାର ଉତ୍ତର ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର ହୋଇଥାନ୍ତା, କାରଣ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ବିଶ୍ୱତାପନର କାରଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସି.ଏଫ୍.ସି. ଗ୍ୟାସ୍ ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

ଏହିଭଳି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷାରେ ଆସିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ପରିବେଶ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

Question 39: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖା କାବନ : ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକ : : ମାଙ୍ଗାନିଜ :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଥିରେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ହୁଏ।

ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘କାର୍ବନ : ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକ’। ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ କାର୍ବନ ଏକ ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକ (Macronutrient)। ସ୍ଥୁଳ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ଯାହା ଜୀବ ଶରୀର ପାଇଁ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରିକି କାର୍ବନ, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଇତ୍ୟାଦି।

ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି ‘ମାଙ୍ଗାନିଜ୍’। ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ ଯାହା ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥିବ। ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ (Micronutrient)। ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ଯାହା ଜୀବ ଶରୀର ପାଇଁ ଖୁବ୍ କମ୍ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରିକି କପର, ମାଙ୍ଗାନିଜ୍, ଜିଙ୍କ, ଇତ୍ୟାଦି।

ତେଣୁ, ‘ମାଙ୍ଗାନିଜ୍’ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି ‘ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ’।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ, ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା:

1. ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ।
2. ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜନ୍ତୁ।
3. ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦଟିକୁ ବାଛନ୍ତୁ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପୋଷକ ଉପାଦାନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆମର ଜ୍ଞାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଏହା ଆମକୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ସେହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 40: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖା ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ : ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ : : ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠାରେ, ‘ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ’ ଏବଂ ‘ଲିଣ୍ଡେମାନ୍’ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ ନାମକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ‘ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ’ର ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଏକ ପୋଷକ ସ୍ତରରୁ ଅନ୍ୟ ପୋଷକ ସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ହେବା ସମୟରେ ମାତ୍ର 10% ଶକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ 90% ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି, ‘ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍’ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଚାର୍ଲସ୍ ଏଲ୍ଟନ୍’। ଚାର୍ଲସ୍ ଏଲ୍ଟନ୍ 1927 ମସିହାରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିସଂସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ concept ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ ଏବଂ ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବନିମ୍ନ ରହିଥାଏ। ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ ଜୀବମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା, ଜୈବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ, ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜଡିତ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।
ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ (Ten Percent Law): ଏକ ପୋଷକ ସ୍ତରରୁ ଅନ୍ୟ ପୋଷକ ସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ସମୟରେ କେବଳ 10% ଶକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।
ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ (Ecological Pyramid): ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ଏହା ସଂଖ୍ୟା, ଜୈବିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର ପିରାମିଡ୍ ହୋଇପାରେ।
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain): ପରିସଂସ୍ଥାରେ କିପରି ଶକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଜୀବଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜୀବକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ ତାହା ଦର୍ଶାଇଥାଏ।
ପୋଷକ ସ୍ତର (Trophic Level): ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ:

ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଏହିପରି ହୋଇଥାନ୍ତା:

ବାଘ : ମାଂସାହାରୀ :: ଗାଈ :

ଏଠାରେ, ବାଘ ଏକ ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀ। ସେହିପରି ଗାଈ ଏକ ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ। ତେଣୁ ଉତ୍ତର ହେବ ‘ତୃଣଭୋଜୀ’।

ଏହିଭଳି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ।

Question 41: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖା ଝିଣ୍ଟିକା : ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ : : ବେଙ୍ଗ :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଥିରେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦଟିକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରିବାକୁ ହୁଏ।

ଏଠାରେ, ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦ ଯୁଗ୍ମଟି ହେଉଛି ‘ଝିଣ୍ଟିକା : ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ’। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଝିଣ୍ଟିକା ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ। ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନେ ଉତ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ (ଉଦ୍ଭିଦ) ଖାଇଥାନ୍ତି।

ଦ୍ଵିତୀୟ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି ‘ବେଙ୍ଗ’। ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ ଯାହା ବେଙ୍ଗ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥିବ, ଯେପରି ଝିଣ୍ଟିକା ସହିତ ‘ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ’ର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ବେଙ୍ଗ ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ, କାରଣ ଏହା ଝିଣ୍ଟିକା ପରି ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଖାଇଥାଏ। ତେଣୁ, ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି ହେବ ‘ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ’।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇପାରେ:

1.  ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ।
2.  ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦଟିକୁ ଖୋଜନ୍ତୁ।
3.  ଜୈବିକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଏବଂ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଉଦାହରଣ:
ଉଦ୍ଭିଦ : ଉତ୍ପାଦକ : : ଝିଣ୍ଟିକା : ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ
ଝିଣ୍ଟିକା : ତୃଣଭୋଜୀ : : ବେଙ୍ଗ : ମାଂସାହାରୀ
ସୂର୍ଯ୍ୟ : ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ : : ଉଦ୍ଭିଦ : ଉତ୍ପାଦକ

ଏହିଭଳି ଭାବରେ, ଆମେ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଖୋଜିପାରିବା। ତେଣୁ ବେଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦ୍ଵିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ।