Question 1: ରେଚନ କ’ଶ ? ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗଠନ ଲେଖା

Answer: ଶରୀରର କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଚାଲିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Metabolic processes)ଦ୍ୱାରା କିଛି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରିଦେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ । ମଣିଷ ଶରୀରରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର (Excretory system) ରହିଛି ।

ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ (Main Organs of Excretory System):

ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ବୃକ୍କ (Kidneys), ଦୁଇଟି ମୂତ୍ରନଳୀ (Ureters), ଗୋଟିଏ ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) ଏବଂ ଗୋଟିଏ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) ଥାଏ ।

ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି (Location of Kidneys):

ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ଉଦର ଗହ୍ୱର (Abdominal cavity) ଭିତରେ, ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm)ର ଠିକ୍ ତଳକୁ ଲାଗି ରହିଥାଏ । ବୃକ୍‌କଗୁଡ଼ିକ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି ଆକାରର ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ବୃକ୍‌କର ଗଠନ (Structure of Kidneys):

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10 ରୁ 12 ସେଣ୍ଟିମିଟର, ପ୍ରସ୍ଥ 5 ରୁ 7 ସେଣ୍ଟିମିଟର ଏବଂ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ 3 ସେଣ୍ଟିମିଟର ହୋଇଥାଏ । ବୃକ୍‌କର ଭିତର ପଟେ ଥିବା ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନକୁ ହାଇଲମ୍ (Hilum) କୁହାଯାଏ । ଏହି ହାଇଲମ୍ ଦେଇ ବୃକ୍କୀୟ ଧମନୀ (Renal artery), ବୃକ୍କୀୟ ଶିରା (Renal vein) ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter) ବୃକ୍‌କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Renal Tubules) ବା ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron):

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ ପ୍ରାୟ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା ଥାଏ, ଯାହାକୁ ନେଫ୍ରନ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ମୌଳିକ ଏକକ ଅଟେ ।

ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଗଠନ (Structure of Nephron):

ପ୍ରତ୍ୟେକ ନେଫ୍ରନ୍ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ:

ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s Capsule): ଏହା ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଆରମ୍ଭ ଅଂଶ, ଯାହାକି ଗୋଟିଏ କପ୍ (cup) ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ବୃକ୍‌କର ବାହାର ପଟକୁ ମୁହେଁଇଥାଏ ।

ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus): ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରେ ଥିବା ରକ୍ତ କୈଶିକାଗୁଚ୍ଛ (network of blood capillaries) ଅଟେ । ଏହିଠାରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇଥାଏ ।

ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ (Malpighian Body):

ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ଓ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଏକାଠି ମିଶି ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ ଗଠନ କରନ୍ତି ।

ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting Duct):

ଅନେକ ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଶେଷ ଭାଗ ଏକାଠି ହୋଇ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏହି ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍‌କର ଗବିଣୀ ବସ୍ତି (Renal pelvis) ଭିତରକୁ ଖୋଲିଥାନ୍ତି ।

ମୂତ୍ର କିପରି ତିଆରି ହୁଏ (How Urine is Formed):

ମୂତ୍ର ତିଆରି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ:

ପରିସ୍ରବଣ (Filtration): ରକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ଛଣା ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ରକ୍ତରୁ ଜଳ, ଲବଣ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ବାହାରି ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରକୁ ଯାଆନ୍ତି ।

ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption): ଛଣା ହୋଇଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ନେଫ୍ରନ୍‌ର ନଳୀ ଦେଇ ଗତି କରିବା ସମୟରେ, ଶରୀର ପାଇଁ ଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ ଯଥା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍, କିଛି ଲବଣ ଓ ଜଳ ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତରେ ଶୋଷିତ ହୋଇଯାଏ ।

କ୍ଷରଣ (Secretion): ନେଫ୍ରନ୍ ନଳୀର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତରୁ ଅଦରକାରୀ ଓ କ୍ଷତିକାରକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ନଳୀ ଭିତରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରନ୍ତି । ଏହାଦ୍ୱାରା ମୂତ୍ରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଯାଏ ।

ମୂତ୍ରର ଉପାଦାନ (Components of Urine):

ମୂତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଳ, ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, କ୍ରିଏଟିନିନ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲବଣ ଥାଏ ।

ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟ (Functions of Kidneys):

ବୃକ୍‌କ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରିବା ସହିତ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ । ଏହା ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ବୃକ୍କ ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଟିନ୍ ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ, ଯାହା ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଅନ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ (Other Excretory Organs):

ବୃକ୍‌କ ବ୍ୟତୀତ, ଚର୍ମ (Skin) ଓ ଯକୃତ୍ (Liver) ମଧ୍ୟ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଚର୍ମ ଝାଳ ବାହାର କରି ଶରୀରରୁ କିଛି ପରିମାଣର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ ଏବଂ ଯକୃତ୍ ବିଭିନ୍ନ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ (Excretion in Plants):

ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନ ଥାଏ । ତଥାପି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିଥାନ୍ତି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅତିରିକ୍ତ ଜଳକୁ ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପତ୍ରରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ପତ୍ରଝଡ଼ା ସମୟରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶରୀରରୁ ଅଦରକାରୀ ଓ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରି ଶରୀରକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

Question 2: ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖା

Answer: ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ (Structure and Function of the Kidney):

ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ଥାଏ, ଯାହା ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜି ପରି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଉଦର ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଥାଆନ୍ତି। ବୃକ୍‌କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ସେଥିରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରିବା ଏବଂ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା।

ବୃକ୍‌କର ଗଠନ (Structure of the Kidney):

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ:

1. ବାହ୍ୟ ଆବରଣ (Cortex): ଏହା ବୃକ୍‌କର ବାହାର ପାଖରେ ଥିବା ଅଂଶ। ଏଥିରେ ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ମାଲପିଘିଆନ୍ କର୍ପସଲ୍ (Malpighian corpuscles) ଅବସ୍ଥିତ।

2. ମଧ୍ୟାଂଶ (Medulla): ଏହା ଭିତର ପାଖରେ ଥିବା ଅଂଶ ଏବଂ ଏଥିରେ ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ (Loop of Henle) ଓ ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting ducts) ଅବସ୍ଥିତ। ମେଡୁଲା ଅଂଶଟି ପିରାମିଡ୍ ଆକାରର କିଛି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହାକୁ ବୃକ୍‌କୀୟ ପିରାମିଡ୍ (Renal pyramids) କୁହାଯାଏ।

ନେଫ୍ରନ୍ (Nephron): ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରେ ପ୍ରାୟ ଏକ ମିଲିୟନ୍ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ। ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ମୂତ୍ର ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

1. ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s Capsule): ଏହା ଏକ କପ୍ ଆକୃତିର ଗଠନ, ଯାହା ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍କୁ ଘେରି ରହିଥାଏ।

2. ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus): ଏହା କୈଶିକ ନଳୀଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ, ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇଥାଏ। ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରେ ଥାଏ।

3. ପ୍ରକ୍ସିମାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍ (Proximal Convoluted Tubule – PCT): ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ପରେ ଆସୁଥିବା ନଳୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗ, ଯାହା କର୍ଟେକ୍ସରେ ଥାଏ। ଏଠାରେ ଉପାଦେୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃଶୋଷଣ ହୁଏ।

4. ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ (Loop of Henle): ଏହା ଏକ U ଆକୃତିର ନଳୀ, ଯାହା ମେଡୁଲା ଭିତରକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏହା ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5. ଡିଷ୍ଟାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍ (Distal Convoluted Tubule – DCT): ଏହା ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ ପରେ ଆସୁଥିବା ନଳୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ, ଯାହା କର୍ଟେକ୍ସରେ ଥାଏ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ପରିମାଣରେ ପୁନଃଶୋଷଣ ହୁଏ।

6. ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting Duct): ଏହି ନଳୀ ଅନେକ ନେଫ୍ରନ୍‌ରୁ ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି ବୃକ୍‌କୀୟ ପେଲ୍‌ଭିସ୍ (Renal pelvis) ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ।

ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟ (Function of the Kidney):

ବୃକ୍‌କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ରକ୍ତ ଛାଣିବା (Filtration): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ତରଳ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଲ୍ଟ୍ରାଫିଲ୍‌ଟ୍ରେସନ୍ (Ultrafiltration) କୁହାଯାଏ।

2. ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption): ଛଣା ହୋଇଥିବା ତରଳରୁ ଶରୀର ପାଇଁ ଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ, ଯେପରିକି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍, ଲବଣ ଓ ଜଳ ପ୍ରଭୃତି ପୁନର୍ବାର ରକ୍ତକୁ ଫେରିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ସିମାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍, ହେନ୍‌ଲେଙ୍କ ଲୁପ୍ ଓ ଡିଷ୍ଟାଲ୍ କନ୍‌ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍‌ରେ ହୋଇଥାଏ।

3. କ୍ଷରଣ (Secretion): କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଲବଣ ରକ୍ତରୁ ନଳୀ ଭିତରକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ କ୍ଷରିତ ହୁଏ, ଯାହା ମୂତ୍ରରେ ମିଶି ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ।

4. ମୂତ୍ର ତିଆରି (Urine Formation): ଛଣା ଓ ପୁନଃଶୋଷଣ ପରେ ବଳକା ତରଳ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ମିଶି ମୂତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ଦେଇ ବୃକ୍‌କୀୟ ପେଲ୍‌ଭିସ୍‌ରେ ପହଞ୍ଚେ।

5. ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ (Water and Salt Balance): ବୃକ୍‌କ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହା ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

6. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ (Other Functions): ବୃକ୍‌କ ଏରିଥ୍ରୋପୋଏଟିନ୍ (Erythropoietin) ନାମକ ଏକ ହର୍ମୋନ୍ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ରକ୍ତର ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାରୀୟ ସନ୍ତୁଳନ (Acid-base balance) ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।

ମୂତ୍ର ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Urine Excretion Process):

ବୃକ୍‌କରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) ରେ ସଂଗୃହୀତ ହୁଏ। ମୂତ୍ରାଶୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra) ଦେଇ ଶରୀର ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।

ଏହିପରି ଭାବେ ବୃକ୍‌କ ଶରୀରର ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 3: ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ’ର ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଆ

Answer: ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନ ଥାଏ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ ଅବଲମ୍ବନ କରି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିଥାନ୍ତି:

1. ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration): ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ଥିବା ଅତିରିକ୍ତ ଜଳକୁ ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରିଦିଆଯାଏ। ଷ୍ଟୋମାଟା କେବଳ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ରେଚନରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

2. କୋଷ ରସଧାନୀରେ ସଂଗ୍ରହ (Vacuolar Storage): ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ, ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ରସଧାନୀରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ଏହା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ କୋଷର ଅନ୍ୟ ଅଂଶଠାରୁ ଅଲଗା ରଖିଥାଏ।

3. ପତ୍ର ମୋଚନ (Leaf shedding): କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦ ନିଜର ପତ୍ରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଜମା କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ସେହି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଗଲା ପରେ ଝଡ଼ିଯାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାରିଯାଏ।

4. ଜାଇଲେମରେ ସଂଗ୍ରହ (Xylem Storage): ରେଜିନ୍ ଓ ଟାନିନ୍ ପରି କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।

5. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (Other waste products): ଉଦ୍ଭିଦ ଖଇର, ଝୁଣା, ଅଠା ଏବଂ କ୍ଷୀର ଭଳି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।

ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଧୀର ଏବଂ ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସଂକଳ୍ପ:
ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration): ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଜଳ ବାହାରିଯିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata): ପତ୍ରରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ରନ୍ଧ୍ର, ଯାହା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଓ ଉତ୍ସ୍ୱେଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ରସଧାନୀ (Vacuole): କୋଷ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ଅଙ୍ଗିକା, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରହେ।
ଜାଇଲେମ୍ (Xylem): ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ପରିବହନ କରୁଥିବା ତନ୍ତୁ।
ରେଜିନ୍ ଓ ଟାନିନ୍ (Resin & Tannin): ଉଦ୍ଭିଦର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ।

ଉଦାହରଣ:
ଗଛରୁ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଉଦ୍ଭିଦ ପତ୍ରରେ ସଂଗୃହୀତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ବାହାର କରିଦିଏ।

Question 4: ଶରୀରରେ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥିବା ବର୍କ୍ୟବସ୍ଥୁଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖା ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ
ଏହା କେଇଁ ଉପାଦାନରେ ପରିଶତ ହୋଇ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ ।

Answer: ଶରୀରରେ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଏମୋନିଆ, ୟୁରିଆ, ଓ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍।
ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ, ଯକୃତରେ ଏମୋନିଆ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଗ ହୋଇ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ୟୁରିଆ ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ରକ୍ତରେ ମିଶି ବୃକ୍କରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ରକ୍ତରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ମୂତ୍ର ସହିତ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ। ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପମାନଙ୍କରେ ଏମୋନିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଥାଏ।
ଉଦାହରଣ:
1. ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ୟୁରିଆ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି।
2. ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପମାନେ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି।
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶରୀରରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ।

Question 5: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶ ବୃକ୍‌କ କିପରି ବଜାୟ ରଖିଥାଏ ?

Answer: ବୃକ୍‌କ ହେଉଛି ମାନବ ଶରୀରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ। ଏହା ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ବୃକ୍‌କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ସେଥିରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଅଲଗା କରିବା ଏବଂ ଶରୀରରୁ ମୂତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାର କରିବା।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ:

1. ରକ୍ତର ପ୍ରବେଶ: ବୃକ୍‌କୀୟ ଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ରକ୍ତ ବୃକ୍‌କରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
2. ନେଫ୍ରନ୍ ଦ୍ୱାରା ଛାଣିବା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ। ନେଫ୍ରନ୍ ହେଉଛି ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ। ରକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ନାମକ ଏକ କୈଶିକା ଗୁଚ୍ଛ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଛାଣିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିଠାରେ ରକ୍ତରୁ ଜଳ, ଲବଣ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ଭିତରକୁ ଫିଲ୍ଟର୍ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ବଡ଼ ଅଣୁ ଯେପରିକି ରକ୍ତ କଣିକା ଏବଂ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଫିଲ୍ଟର୍ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ରହିଯାଆନ୍ତି।
3. ପୁନଃଶୋଷଣ: ଫିଲ୍ଟର୍ ହୋଇଥିବା ତରଳ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍‌ରୁ ବାହାରି ନେଫ୍ରନ୍‌ର ନଳୀକା ଭିତର ଦେଇ ଗତି କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶରୀର ପାଇଁ ଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ, ଯେପରିକି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍, କିଛି ଲବଣ ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ଜଳ ପୁନଶ୍ଚ ରକ୍ତରେ ଶୋଷିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃଶୋଷଣ କୁହାଯାଏ।
4. କ୍ଷରଣ: ନେଫ୍ରନ୍ ନଳୀକାରେ କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ, ଯେପରିକି ୟୁରିଆ, କ୍ରିଏଟିନିନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅମ୍ଳ ରକ୍ତରୁ ନଳୀକା ଭିତରକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।
5. ମୂତ୍ର ସୃଷ୍ଟି: ପୁନଃଶୋଷଣ ଏବଂ କ୍ଷରଣ ପରେ ନଳୀକାରେ ରହିଥିବା ତରଳ ମୂତ୍ରରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ ଦେଇ ଗତି କରି ବୃକ୍‌କର ଗବିଣୀ ବସ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚେ।
6. ମୂତ୍ର ନିଷ୍କାସନ: ଗବିଣୀ ବସ୍ତିରୁ ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରସାରଣୀ ଦେଇ ମୂତ୍ରାଶୟକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ସାମୟିକ ଭାବେ ଜମା ହୋଇ ରହେ। ମୂତ୍ରାଶୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ ଦେଇ ଶରୀର ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।

ବୃକ୍‌କ କେବଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରେ ନାହିଁ, ଏହା ଶରୀରରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ, ଲବଣର ସ୍ତର ଏବଂ ରକ୍ତଚାପକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଏରିଥ୍ରୋପୋଏଟିନ୍ ନାମକ ଏକ ହର୍ମୋନ୍ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯାହା ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ବୃକ୍‌କ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 6: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :ରେଚନ  ତନ୍ତ  କାହାକୁ  କୁହାଯାଏ  ?

Answer: ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର (Excretory System) ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ସାମିଲ୍ ଅଛନ୍ତି। ମଣିଷ ଶରୀରରେ ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ବୃକ୍କ (Kidneys), ମୂତ୍ରନଳୀ (Ureters), ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) ଏବଂ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra)।

ଏହି ତନ୍ତ୍ର କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

1. ବୃକ୍କ (Kidneys): ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍କରେ ପ୍ରାୟ ଏକ ମିଲିୟନ୍ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ, ଯାହାକି ରକ୍ତକୁ ଛାଣିବା ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଅଲଗା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ବୃକ୍କ ରକ୍ତରୁ ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, କ୍ରିଏଟିନିନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଛାଣିଥାଏ। ଏହା ସହିତ, ବୃକ୍କ ଜଳ ଏବଂ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ବୃକ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ମୂତ୍ର ତିଆରି କରିବା।

2. ମୂତ୍ରନଳୀ (Ureters): ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ନଳୀ ଯାହାକି ବୃକ୍କରୁ ମୂତ୍ରାଶୟକୁ ମୂତ୍ର ପରିବହନ କରିଥାଏ। ମୂତ୍ରନଳୀଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ମୂତ୍ରକୁ ତଳକୁ ଠେଲିଥାନ୍ତି।

3. ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder): ଏହା ଏକ ମାଂସପେଶୀ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ମୂତ୍ରକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ରଖେ। ଯେତେବେଳେ ମୂତ୍ରାଶୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।

4. ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra): ଏହା ହେଉଛି ସେହି ନଳୀ ଯାହା ମୂତ୍ରାଶୟରୁ ମୂତ୍ରକୁ ଶରୀର ବାହାରକୁ ନେଇଥାଏ। ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ ସମୟରେ, ମୂତ୍ରମାର୍ଗ ଖୋଲିଯାଏ ଏବଂ ମୂତ୍ର ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ।

ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଶରୀରର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏହା ରକ୍ତରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଜଳ ଏବଂ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିଥାଏ। ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ସମସ୍ୟା ହେଲେ, ଏହା ଶରୀରରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
ରକ୍ତରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା
ଶରୀରରେ ଜଳ ଏବଂ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା
ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା
ଏସିଡ୍ ଓ ବେସ୍‌ର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବା

ଏହି ତନ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ପାଣି ପିଇବା ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ଜୀବନଶୈଳୀ ଅନୁସରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Question 7: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ : ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ୟୁରିଆ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୁଏ ? ମଣିଷର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲଖ ।

Answer: ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ୟୁରିଆ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ମଣିଷର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ୟୁରିଆ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୁଏ:
ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ଯକୃତରେ (Liver) ୟୁରିଆ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ଯକୃତରେ, ଆମୋନିଆ (Ammonia) ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide) ମିଶି ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ୟୁରିଆ ରକ୍ତରେ ମିଶି ବୃକ୍କ (Kidney) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ସେଠାରେ ରକ୍ତରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ମୂତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ।

ମଣିଷର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ:
ମଣିଷ ଶରୀରର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

ବୃକ୍କ (Kidneys): ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍କ ଥାଏ, ଯାହା ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ୟୁରିଆ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଅଲଗା କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ମୂତ୍ର ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍କରେ ନେଫ୍ରନ୍ ନାମକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଫିଲ୍ଟର ଥାଏ, ଯାହା ମୂତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ।
ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary Bladder): ଏହା ଏକ ମାଂସପେଶୀ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ମୂତ୍ରକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ରଖେ। ବୃକ୍କରୁ ମୂତ୍ର, ମୂତ୍ରନଳୀ ଦେଇ ମୂତ୍ରାଶୟରେ ଜମା ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।
ମୂତ୍ରନଳୀ (Ureters): ଏହି ଦୁଇଟି ନଳୀ ବୃକ୍କରୁ ମୂତ୍ରାଶୟକୁ ମୂତ୍ର ପରିବହନ କରିଥାନ୍ତି।
ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra): ଏହା ମୂତ୍ରାଶୟରୁ ମୂତ୍ରକୁ ଶରୀର ବାହାରକୁ ନେଇଯାଏ।

ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇ ମଣିଷ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:

ୟୁରିଆ ଚକ୍ର (Urea Cycle): ଯକୃତରେ ୟୁରିଆ ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଆମୋନିଆକୁ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅନେକ ଏନଜାଇମ୍ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଶରୀରରୁ ବିଷାକ୍ତ ଆମୋନିଆକୁ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ବୃକ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ (Kidney Function): ବୃକ୍କ ରକ୍ତକୁ ଫିଲ୍ଟର୍ କରିବା ସହିତ ଶରୀରରେ ଜଳ ଏବଂ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହା ରକ୍ତଚାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ମୂତ୍ର ପରୀକ୍ଷା (Urine Test): ମୂତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରରେ କୌଣସି ରୋଗ ଅଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଜାଣିହୁଏ। ମୂତ୍ରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ପ୍ରୋଟିନ୍ କିମ୍ବା ରକ୍ତ କଣିକା ଥିଲେ, ତାହା କୌଣସି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟାକୁ ସୂଚାଇଥାଏ।

Question 8: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂତ୍ର ଈକ୍ଷଦ୍ ହଳଦିଆ କାହିକି ?  ମୃତ୍ରରେ  କେଉଁ ଉପାଦାନ  ଥିଲେ  ବ୍ୟକ୍ତି  ଅସୁସ୍ଥ  ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ ।

Answer: ମୂତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଏକ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏଥିରେ ୟୁରୋକ୍ରୋମ (Urochrome) ନାମକ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣକଣା ଥାଏ। ଏହି ୟୁରୋକ୍ରୋମ ରକ୍ତରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ମୂତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ।

ଯଦି ମୂତ୍ରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (glucose), ପ୍ରୋଟିନ୍ (protein) କିମ୍ବା ରକ୍ତ କଣିକା (blood cells) ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ଗ୍ଲୁକୋଜର ଉପସ୍ଥିତି ମଧୁମେହ (diabetes) ର ସଙ୍କେତ ହୋଇପାରେ, ପ୍ରୋଟିନ୍ ବୃକ୍କ (kidney) ସମସ୍ୟାକୁ ସୂଚାଇପାରେ, ଏବଂ ରକ୍ତ କଣିକା ସଂକ୍ରମଣ (infection) କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମସ୍ୟାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ମୂତ୍ରର ରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅତ୍ୟଧିକ ଗାଢ଼ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଜଳ ଅଭାବ (dehydration) କୁ ସୂଚାଇଥାଏ।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ମୂତ୍ରରେ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପାଦାନର ଉପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ଡାକ୍ତରମାନେ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥାନ୍ତି। ମୂତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ଏକ ସହଜ ଓ ସୁଲଭ ଉପାୟ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଅନେକ ସମସ୍ୟା ବିଷୟରେ ଜାଣିହୁଏ।

Question 9: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ବିହଙ୍ଗ ଓ ସରୀସୂପ ଏମୋନିଆକୁ __________ ରେ ପରିଣତ କରି ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥାନ୍ତି

Answer: ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପମାନଙ୍କର ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉପାୟରେ ହୋଇଥାଏ। ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ରେ ପରିଣତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ:

1. ଏମୋନିଆ ଉତ୍ପାଦନ: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଚୟାପଚୟ ହେବା ସମୟରେ ଏମୋନିଆ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଶରୀର ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇଥାଏ।

2. ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣ: ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପମାନଙ୍କର ଯକୃତରେ ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଅନେକ ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ। ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଏମୋନିଆ ତୁଳନାରେ କମ୍ ବିଷାକ୍ତ।

3. ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଜଳରେ ଅଳ୍ପ ଦ୍ରବଣୀୟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପମାନେ କମ୍ ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାକୁ ମଳ ସହିତ ନିଷ୍କାସିତ କରିପାରନ୍ତି।

4. ବୃକ୍କର ଭୂମିକା: ବୃକ୍କ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରକ୍ତରୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ କୁ ଛାଣିଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ମୂତ୍ର ସହିତ ମିଶାଇ ମଳାଶୟକୁ ପଠାଇଥାଏ। ମଳାଶୟରେ ମଳ ସହିତ ମିଶି ଏହା ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ।

5. ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶରୀରରେ ଜଳର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା, ଯାହା ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ସେମାନେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଶୁଷ୍କ ପରିବେଶରେ ବାସ କରନ୍ତି।

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ସରୀସୃପମାନେ ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ରେ ପରିଣତ କରି ନିଜ ଶରୀରରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି।

Question 10: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ବୃକ୍‌କରେ ଥିବା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ନଳୀକା ଗୁଡ଼ିକୁ ______ କୁହାଯାଏ 

Answer: ବୃକ୍‌କରେ ଥିବା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ନଳୀକା ଗୁଡ଼ିକୁ ନେଫ୍ରନ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ ଅଟନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରେ ପ୍ରାୟ ଏକ ମିଲିୟନରୁ ଅଧିକ ନେଫ୍ରନ୍ ଥାଏ। ନେଫ୍ରନ୍‌ର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ସେଥିରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରିବା ଏବଂ ମୂତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।

ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଗଠନକୁ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ: ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ (Malpighian body) ଏବଂ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Renal tubule)। ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ ଦୁଇଟି ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus) ଏବଂ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman’s capsule)। ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ହେଉଛି କେଶିକାନଳୀର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ, ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇଥାଏ। ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ହେଉଛି ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଏକ କପ୍ ଆକୃତିର ଗଠନ, ଯାହା ଛଣା ହୋଇଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାଏ।

ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା ହେଉଛି ଏକ ଲମ୍ବା, ଘୂରାଯାଇଥିବା ନଳୀ, ଯାହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍‌ରୁ ବାହାରି ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳୀ (Collecting duct) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାଏ। ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ରହିଛି, ଯେପରିକି ପ୍ରକ୍ସିମାଲ୍ କନ୍ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍ (Proximal convoluted tubule), ଲୁପ୍ ଅଫ୍ ହେନ୍‌ଲେ (Loop of Henle) ଏବଂ ଡିଷ୍ଟାଲ୍ କନ୍ଭୋଲ୍ୟୁଟେଡ୍ ଟ୍ୟୁବୁଲ୍ (Distal convoluted tubule)। ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଛଣା ହୋଇଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥରୁ ଜଳ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଆମିନୋ ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନକୁ ପୁନଃଶୋଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ନେଫ୍ରନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:

1.  ପରିସ୍ରବଣ (Filtration): ଗ୍ଲୋମେରୁଲସରେ ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍‌କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
2.  ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption): ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି।
3.  କ୍ଷରଣ (Secretion): ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାରେ ରକ୍ତରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।

ଏହି ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ନେଫ୍ରନ୍ ମୂତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ, ଯାହା ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ନେଫ୍ରନ୍‌ର କେତେକ ଉଦାହରଣ:
ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ (High blood pressure) ନେଫ୍ରନ୍‌କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ, ଯାହା ବୃକ୍‌କ ରୋଗର କାରଣ ହୋଇପାରେ।
ମଧୁମେହ (Diabetes) ମଧ୍ୟ ନେଫ୍ରନ୍‌କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ, ଯାହା ବୃକ୍‌କ ରୋଗର କାରଣ ହୋଇପାରେ।
ନେଫ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାମ ନକଲେ, ଶରୀରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଜମା ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

Question 11: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ଚେପଟା କୃମିମାନଙ୍କରେ _________ ରେଚନ ଅଙ୍ଗରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Answer: ଚେପଟା କୃମିମାନଙ୍କରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଖା କୋଷ (Flame cells) ଦ୍ଵାରା ହୋଇଥାଏ। ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଶରୀରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ରେଚନ ନଳୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ:

1.  ଶିଖା କୋଷର ଗଠନ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଖା କୋଷରେ ସିଲିଆ (cilia) ନାମକ କେଶ ଭଳି ଅଂଶ ଥାଏ, ଯାହା କୋଷର ଭିତର ଭାଗରେ ଗତି କରୁଥାଏ। ଏହି ସିଲିଆର ଗତି ଯୋଗୁଁ ଏକ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
2.  ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ: ଶିଖା କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ତରଳ ପଦାର୍ଥରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି।
3.  ରେଚନ ନଳୀକୁ ପରିବହନ: ସଂଗୃହୀତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ରେଚନ ନଳୀକୁ ପଠାଯାଏ। ସିଲିଆର ଗତି ଏହି ପରିବହନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
4.  ଶରୀର ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସନ: ରେଚନ ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଶରୀରର ବାହାର ପଟେ ଥିବା ରେଚନ ରନ୍ଧ୍ର (excretory pore) ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଶିଖା କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଚେପଟା କୃମିମାନଙ୍କରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଅଦରକାରୀ ଓ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ଲାନାରିଆ (Planaria) ନାମକ ଚେପଟା କୃମିମାନଙ୍କରେ ଏହି ଶିଖା କୋଷଗୁଡ଼ିକ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି । ସେହିପରି, ଫାସିଓଲା (Fasciola) ପରି କୃମିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ ।

Question 12: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ନଳିକା _________ ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ।

Answer: ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ନଳିକା ଏକ ପ୍ରକାର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ଯାହାକି ମୁଖ୍ୟତଃ ପତଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ନଳିକାଗୁଡ଼ିକ ପାଚନ ନଳୀରୁ ବାହାରିଥାଏ ଏବଂ ହେମୋଲିମ୍ଫ (ପତଙ୍ଗମାନଙ୍କର ରକ୍ତ) ରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ନଳିକାର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ:

1.  ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ: ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ନଳିକାଗୁଡ଼ିକ ହେମୋଲିମ୍ଫରୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍, ଅନ୍ୟ ନାଇଟ୍ରୋଜେନିୟସ୍ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଏବଂ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି।
2.  ପରିବହନ: ସଂଗୃହୀତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନଳିକା ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ।
3.  ପୁନଃଶୋଷଣ: ନଳିକାଗୁଡ଼ିକ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପଦାର୍ଥ, ଯେପରିକି ଜଳ ଏବଂ ଲବଣକୁ ପୁନଃଶୋଷଣ କରି ହେମୋଲିମ୍ଫକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି।
4.  ନିଷ୍କାସନ: ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପାଚନ ନଳୀକୁ ଯାଏ ଏବଂ ମଳ ସହିତ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପତଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ଶୁଷ୍କ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ନଳିକାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ଶରୀରରେ ଜଳ ଏବଂ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Question 13: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ମଣିଷ ଶରୀରର ____________ ଠାରେ ଏମୋନିଆ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ।

Answer: ମଣିଷ ଶରୀରରେ ରେଚନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ସାମିଲ୍ ଥାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରଥମେ ଯକୃତରେ (Liver) ଆମୋନିଆ, ୟୁରିଆରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଆମୋନିଆ ସହିତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ମିଶି ୟୁରିଆ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ୟୁରିଆ ରକ୍ତରେ ମିଶି ବୃକ୍କ (Kidney) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ। ବୃକ୍କରେ, ରକ୍ତ ଛଣା ହୋଇ ୟୁରିଆ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ମିଶି ମୂତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରାଶୟରେ (Urinary Bladder) ସଂଗ୍ରହ ହୋଇ ରହେ ଏବଂ ପରେ ମୂତ୍ର ମାର୍ଗ ଦେଇ ଶରୀର ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ। ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶରୀରରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକା:
ଆମୋନିଆ: ଏହା ଏକ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ, ଯାହା ପ୍ରୋଟିନ୍ ଚୟାପଚୟରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ୟୁରିଆ: ଏହା ଆମୋନିଆଠାରୁ କମ୍ ବିଷାକ୍ତ ଏବଂ ଯକୃତରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ବୃକ୍କ: ଏହା ରକ୍ତକୁ ଛାଣି ୟୁରିଆକୁ ଅଲଗା କରିଥାଏ ଏବଂ ମୂତ୍ର ତିଆରି କରିଥାଏ।
ମୂତ୍ରାଶୟ: ଏହା ମୂତ୍ରକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ରଖେ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଶରୀର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ଥିବା ଅଦରକାରୀ ଓ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାରିଯାଏ ଏବଂ ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ରହେ।

Question 14: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ବୃକ୍‌କରୁ ନିସ୍ତୁତ __________ ହର୍‌ମୋନ୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

Answer: ବୃକ୍‌କରୁ ନିସ୍ତୁତ ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଏଟିନ୍ (Erythropoietin) ନାମକ ହର୍‌ମୋନ୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ବୃକ୍କ ଶରୀରର ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଏଟିନ୍ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ କରି ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏହି ହରମୋନ୍ ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଉତ୍ପାଦନକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ଶରୀରରେ ଅମ୍ଳଜାନ ପରିବହନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ତେଣୁ, ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଏଟିନ୍ ଶରୀରର ସାମଗ୍ରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 15: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏମୋନିଆକୁ ______ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ

Answer: ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଏମୋନିଆକୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପାଇଁ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ:

1. ଏମୋନିଆର ଉତ୍ପତ୍ତି: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଚୟାପଚୟ ହେବା ସମୟରେ ଏମୋନିଆ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ।

2. ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଏମୋନିଆ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରର କୋଷଗୁଡ଼ିକରୁ ସିଧାସଳଖ ଜଳକୁ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଇଥାଏ। ବିସରଣ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଘନତ୍ୱରୁ କମ୍ ଘନତ୍ୱ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି।

3. ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟତା: ଏମୋନିଆ ଜଳରେ ଅତି ସହଜରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇପାରେ। ଏଣୁ, ଏହା ଶରୀରରୁ ବାହାରି ଜଳରେ ମିଶିଯାଏ ଓ ପ୍ରାଣୀଟିର ଶରୀରକୁ ବିଷମୁକ୍ତ ରଖେ।

4. ନିଷ୍କାସନର ଉପାୟ: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶରୀରର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏମୋନିଆ ସିଧାସଳଖ କୋଷରୁ ଜଳକୁ ବିସରିତ ହୋଇଯାଏ।

5. ପରିବେଶ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଜଳରେ ମିଶିବା ପରେ ଏମୋନିଆର ଘନତ୍ୱ କମିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଷାକ୍ତ ଏମୋନିଆରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

Question 16: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ଥିବା ନିକୋଟିଏ ଏକ _______ ।

Answer: ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ଥିବା ନିକୋଟିନ୍ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦ ଜାତ ଆଲକାଲଏଡ୍ (alkaloid)। ଏହା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଉତ୍ପାଦିତ ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକ ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ଆଟମ୍ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ନିକୋଟିନ୍ ସୋଲାନାସି (Solanaceae) ପରିବାରର ଉଦ୍ଭିଦରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ତମାଖୁ ଗଛ (Nicotiana tabacum) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ:

1. ଉତ୍ସ ଓ ସଂଶ୍ଳେଷଣ: ନିକୋଟିନ୍ ତମାଖୁ ଗଛର ଚେରରେ ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପତ୍ରରେ ଜମା ହୋଇ ରହିଥାଏ।

2. କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ: ନିକୋଟିନ୍ ଏକ ଉତ୍ତେଜକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଥିବା ନିକୋଟିନିକ୍ ଏସିଟାଇଲ୍କୋଲିନ୍ ରିସେପ୍ଟର୍ସ (nicotinic acetylcholine receptors) ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ଡୋପାମିନ୍ ଭଳି ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟରଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥାଏ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ପୁରସ୍କାର ଅନୁଭୂତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

3. ପ୍ରଭାବ: ନିକୋଟିନ୍ ଶରୀର ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ, ଯେପରିକି ହୃଦ୍‌ଗତି ବୃଦ୍ଧି, ରକ୍ତଚାପ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ମାନସିକ ସତର୍କତା ବୃଦ୍ଧି। ଏହା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଶାକାରକ ହୋଇଥାଏ।

4. ବ୍ୟବହାର: ନିକୋଟିନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ତମାଖୁ ସିଗାରେଟ୍, ବିଡ଼ି, ଗୁଟ୍‌ଖା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତମାଖୁଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହାକୁ ନିକୋଟିନ୍ ରିପ୍ଲେସମେଣ୍ଟ ଥେରାପି (NRT) ଉତ୍ପାଦ ଯେପରିକି ପ୍ୟାଚ୍ ଏବଂ ଚୁଇଙ୍ଗମ୍‌ରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ଧୂମପାନ ଛାଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

5. କ୍ଷତିକାରକ ଦିଗ: ନିକୋଟିନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଶାକାରକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏବଂ ଏହାର ଅନେକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହା ହୃଦ୍‌ରୋଗ, କର୍କଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗମ୍ଭୀର ରୋଗର ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ାଇଥାଏ।

Question 17: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି : ତେନ୍ତୁଳିରେ _________________ ଅମ୍ଳ ଥାଏ।

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଏକ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପ୍ରଶ୍ନ, ଯେଉଁଥିରେ ତେନ୍ତୁଳିରେ କେଉଁ ଅମ୍ଳ ଥାଏ ତାହା ପଚରା ଯାଇଛି। ତେନ୍ତୁଳି ଏକ ଖଟା ଫଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥିରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଅମ୍ଳ ରହିଥାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Tartaric acid) ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅମ୍ଳ।

ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳ, ଯାହା ଅଙ୍ଗୁର, କଦଳୀ ଏବଂ ତେନ୍ତୁଳି ଭଳି ଫଳରେ ସ୍ଵାଭାବିକ ଭାବେ ମିଳିଥାଏ। ଏହାକୁ ଖାଦ୍ୟରେ ଏକ ସଂରକ୍ଷକ ତଥା ଏକ ଆଣ୍ଟିଅକ୍ସିଡାଣ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଖାଦ୍ୟକୁ ଖଟା ସ୍ୱାଦ ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ତେନ୍ତୁଳିରେ ଥିବା ଅମ୍ଳ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ତେନ୍ତୁଳିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଥାଏ, ଯାହା ଏହାକୁ ଖଟା ସ୍ୱାଦ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନରେ ‘ଟାର୍ଟାରିକ୍’ ଶବ୍ଦଟି ବସିବ।

ଏହାର ବ୍ୟବହାରିକ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ କେବଳ ଖାଦ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ୱାଇନ୍ ତିଆରିରେ ଏବଂ କେତେକ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ତେନ୍ତୁଳିରେ ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ବହୁବିଧ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି।

Question 18: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂର୍ଣ କରି :ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ରେଜିନ୍ ଓ _________ ପରି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ଥ ହୋଇଥାଏ।

Answer: ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

1. ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ (Transpiration): ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ଥିବା ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ ଉତ୍ସ୍ୱେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପତ୍ରରୁ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ଜଳୀୟବାଷ୍ପକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ।

2. କୋଷ ରସଧାନୀରେ ସଂଗ୍ରହ (Vacuolar Storage): ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ, ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ରସଧାନୀରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ଏହି ରସଧାନୀଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଅଲଗା କରି ରଖିଥାଏ।

3. ପତ୍ରରେ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଝଡ଼ିବା (Leaf Shedding): କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପତ୍ରରେ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପତ୍ରଟି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ଶୁଖିଯାଏ ଏବଂ ଝଡ଼ିପଡ଼େ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାରିଯାଏ।

4. ଜାଇଲେମରେ ସଂଗ୍ରହ (Xylem Storage): ରେଜିନ୍ (Resin) ଓ ଟାନିନ୍ (Tannin) ପରି କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମ୍ (Xylem)ରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ। ଜାଇଲେମ୍ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦର ଏକ ପ୍ରକାର ଟିସୁ (Tissue), ଯାହାକି ଜଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୂଳରୁ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବହନ କରିଥାଏ।

5. ଅନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (Other Waste Products): ଉଦ୍ଭିଦ ଅନ୍ୟ କେତେକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଯେପରିକି ଖଇର, ଝୁଣା, ଅଠା ଏବଂ କ୍ଷୀର ଭଳି ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହାକି ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ନିଷ୍କାସନ କରିଥାନ୍ତି। ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଏହି ସରଳ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା କରିପାରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଟିଏ ଗଛର ପତ୍ର ହଳଦିଆ ହୋଇ ଝଡ଼ିଗଲେ, ତାହା ଏକ ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଦରକାରୀ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଜମା ହୋଇ ରହିଥାଏ। ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା ପରେ ଗଛଟି ସେହି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ସେହିପରି, ଗଛରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅଠା ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ, ଯାହା ଗଛ ନିଜ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରିଦିଏ।