Question 1: ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ କିପରି ହୁଏ ଲେଖା

Answer: ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ଏକ ଅଂଶ। ଏହା ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ: ସଂବାତନ (Ventilation), ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gaseous exchange) ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ (Gaseous transportation)।

୧. ସଂବାତନ (Ventilation): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ। ଏହା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ:
ପ୍ରଶ୍ୱାସ (Inspiration): ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ (Intercostal muscles) ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳରେ ବକ୍ଷଗହ୍ୱର (Thoracic cavity)ର ଆୟତନ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରେ ଚାପ କମିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାହାର ବାୟୁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ନିଃଶ୍ୱାସ (Expiration): ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଫଳରେ ବକ୍ଷଗହ୍ୱରର ଆୟତନ କମିଯାଏ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରେ ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଥିବା ବାୟୁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ।

୨. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gaseous Exchange): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ର କୋଟରିକା (Alveoli) ଓ ରକ୍ତ ଜାଲକ (Blood capillaries) ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ। କୋଟରିକାରେ ଅମ୍ଳଜାନର (O2) ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ଥାଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର (CO2) ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଥାଏ। ରକ୍ତ ଜାଲକରେ ଏହାର ଓଲଟା ହୁଏ। ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତକୁ ଯାଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରକ୍ତରୁ କୋଟରିକାକୁ ଆସେ।

୩. ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ (Gaseous Transportation): ରକ୍ତରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Hemoglobin) ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ମିଶି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Oxyhemoglobin) ତିଆରି କରେ। ଏହି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ପହଞ୍ଚାଏ। କୋଷମାନଙ୍କରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବ୍ୟବହାର ହେବା ପରେ ସେଠାରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରକ୍ତକୁ ଆସେ ଓ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଫେରିଆସେ। ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଏହି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କୋଟରିକା ବାଟ ଦେଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ।

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକାଠି ମିଶି ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ବାହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ:
ବ୍ୟାୟାମ କଲାବେଳେ ଶରୀରକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଦରକାର ହୁଏ, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୁଏ ଓ କୋଷମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଳେ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 2: ବାୟୁ ଅପଳୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଓ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖା

Answer: ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic respiration) ଏବଂ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic respiration) ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ।

ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଏକ ତିନି-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis), କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର (Krebs cycle) ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ (Electron transport chain)।

1. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୋଷର କୋଷଜୀବକରେ (cytoplasm) ଘଟିଥାଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (glucose) ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ (pyruvate) ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ATP (Adenosine Triphosphate) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
2. କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର: ପାଇରୁଭେଟ୍ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଭିତରକୁ ଯାଇ ଏସେଟାଇଲ୍-CoA (Acetyl-CoA) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2), ATP, NADH ଏବଂ FADH2 ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
3. ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ: NADH ଏବଂ FADH2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଭିତର ପରଦାରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଧିକ ପରିମାଣର ATP ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ବିନା ଭାଙ୍ଗି ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ (lactic acid) କିମ୍ବା ଇଥାନଲ୍ (ethanol) ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମନୁଷ୍ୟର ମାଂସପେଶୀ କୋଷରେ ଯେତେବେଳେ ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବ ଦେଖାଦିଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ହୁଏ ଏବଂ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ମାଂସପେଶୀରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଇଷ୍ଟ୍ (yeast) କୋଷରେ ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ (alcoholic fermentation) ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁରୁ ପ୍ରାୟ 38ଟି ATP ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ମାତ୍ର 2ଟି ATP ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନର ଉଦାହରଣ:

1. ଦହି ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Lactobacillus bacteria) ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ କିଣ୍ୱନ କରି କ୍ଷୀରକୁ ଦହିରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।
2. ମାଂସପେଶୀ କୋଷରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବ ହେଲେ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ବାକୁଲା ହୋଇଥାଏ।
3. ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) ଦ୍ୱାରା ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ (Alcoholic fermentation) କରାଯାଇ ମଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜୀବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦିତ ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

Question 3: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖା ମାଛ ଓ ବେଙ୍ଗ କିପରି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ?

Answer: ମାଛ ଓ ବେଙ୍ଗ କିପରି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ତାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

ମାଛ:
ମାଛମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଗାଲି (Gills) ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ:

1.  ପାଣି ଗ୍ରହଣ: ମାଛ ପ୍ରଥମେ ପାଟି ଦେଇ ପାଣି ଭିତରକୁ ନିଏ।
2.  ଗାଲି ଦେଇ ଗତି: ଏହି ପାଣି ଗାଲି ଦେଇ ଗତି କରେ। ଗାଲିଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତ କୈଶିକା (Blood capillaries) ଦ୍ୱାରା ଭରପୂର ହୋଇ ରହିଥାଏ।
3.  ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ: ପାଣି ଗାଲି ଦେଇ ଗଲାବେଳେ, ପାଣିରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତରେ ମିଶିଯାଏ। ରକ୍ତରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପାଣିକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସରଣ (Diffusion) ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ।
4.  ପାଣି ନିଷ୍କାସନ: ଶେଷରେ, ମାଛ ଗାଲିରନ୍ଧ୍ର (Operculum) ଦେଇ ପାଣି ବାହାର କରିଦିଏ।

ବେଙ୍ଗ:
ବେଙ୍ଗ ଏକ ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିପାରେ। ଏହାର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ:

1.  ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ବେଙ୍ଗର ଚର୍ମ ପତଳା ଓ ଓଦାଳିଆ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅମ୍ଳଜାନ ଚର୍ମରେ ଥିବା ରକ୍ତ କୈଶିକା ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀର ଭିତରକୁ ଯାଏ।
2.  ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ବେଙ୍ଗ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି କାମ କରେ। ବେଙ୍ଗ ନାକବାଟେ ପବନ ଭିତରକୁ ନେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ପହଞ୍ଚାଏ ଓ ସେଠାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତରେ ମିଶିଯାଏ।
3.  ମୁଖ ଗହ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ବେଙ୍ଗ ମୁଖ ଗହ୍ୱରକୁ ପମ୍ପ କରି ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ବେଙ୍ଗ ପାଟି ଖୋଲି ପବନ ଭିତରକୁ ନିଏ ଓ ପାଟି ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପବନ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଯିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
4. ବେଙ୍ଗଫୁଲା ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା : ବେଙ୍ଗର ଲାଭା ବା ବେଙ୍ଗଫୁଲା ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ମାଛ ପରି ଗାଲି ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ ।

ବେଙ୍ଗ ଶୀତ ସୁପ୍ତି (Hibernation) ସମୟରେ କେବଳ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ।

Question 4: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖା ଉଦ୍ଭଦର ଶ୍ୱସନ’ ଉପରେ ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଆ

Answer: ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ୱସନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ: ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ ଏବଂ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ।

ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ:
ଉଦ୍ଭିଦ ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଶରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2) ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ (O2) ଛାଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସରଣ (Diffusion) ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ୟାସ ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଥିବା ସ୍ଥାନରୁ କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗତି କରିଥାଏ। ଷ୍ଟୋମାଟା ଖୋଲିବା ଏବଂ ବନ୍ଦ ହେବା ଆଲୋକ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଉଦ୍ଭିଦର ଚେର ମଧ୍ୟ ମାଟିରେ ଥିବା ବାୟୁରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ:
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୋଷର ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ (Mitochondria) ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (Glucose) ଭାଙ୍ଗି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି (ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ: ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic respiration) ଏବଂ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic respiration)। ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ ଏବଂ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ ଏବଂ କମ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶ୍ୱସନ ସହିତ ତୁଳନା:
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଶ୍ୱସନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଚେର ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ କରିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (Lungs) କିମ୍ବା ଗାଲି (Gills) ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱସନ କରନ୍ତି।

ଶ୍ୱସନର ଗୁରୁତ୍ୱ:
ଶ୍ୱସନ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହା ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ସମୟରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ନ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଗୋଟିଏ କୋଷରୁ ଅନ୍ୟ କୋଷକୁ ଯାଇଥାଏ।

ବାସ୍ତବ ଉପଯୋଗିତା:
କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରିବ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗ୍ରୀନ୍‌ହାଉସ୍‌ରେ (Greenhouse) ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସ୍ତର ବଢ଼ାଇ ଉଦ୍ଭିଦର ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହାରକୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇପାରିବ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଅମଳ ମିଳିପାରିବ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ୱସନ ଏକ ଜଟିଳ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଏବଂ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

Question 5: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖା ଶ୍ୱସନର  କାରକଗୁଡ଼ିକ  କ’ଣ ?

Answer: ଶ୍ୱସନ ଏକ ଜଟିଳ ଜୈବିକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ, ଯାହା ଜୀବନ୍ତ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଘଟିଥାଏ । ଏହା ଏକ ଅପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଶକ୍ତି ATP (ଆଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ଅଣୁରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ଯାହା କୋଷର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଯଥା: ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଏବଂ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ।

ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic Respiration): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ଏହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ଘଟିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ । ଏହି ଶକ୍ତି ATP ଅଣୁରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ରହିଛି:

୧. ଗ୍ଲାଇକୋଲାଇସିସ୍ (Glycolysis): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୋଷର କୋଷରସରେ ଘଟିଥାଏ । ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ପରିମାଣର ATP ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ ।
୨. କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର (Krebs Cycle): ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଭିତରକୁ ଯାଇ ଏସେଟାଇଲ୍-CoA ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ । ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ATP, NADH ଏବଂ FADH2 ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ ।
୩. ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ (Electron Transport Chain): NADH ଏବଂ FADH2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଭିତର ପଟଳୀରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳ ଦେଇ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଗତି କରିବା ସମୟରେ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ATP ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic Respiration): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ଏହା କୋଷର କୋଷରସରେ ଘଟିଥାଏ । ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭାଙ୍ଗି ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ କିମ୍ବା ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି କିଣ୍ୱନ (Fermentation), ଯାହା ଇଷ୍ଟ୍ ଏବଂ କେତେକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ଶ୍ୱସନର କାରକଗୁଡ଼ିକ (Factors Affecting Respiration):

୧. ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା (Concentration of Oxygen and Carbon Dioxide): ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବ ଶ୍ୱସନ ହାରକୁ କମାଇ ଦିଏ, ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱସନକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ ।
୨. ଖାଦ୍ୟ ଉପାଦାନର ପରିମାଣ (Amount of Food Material): ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ପରି ଖାଦ୍ୟ ଉପାଦାନର ଅଭାବ ଶ୍ୱସନ ହାରକୁ କମାଇ ଦିଏ, କାରଣ ଏହା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।
୩. ତାପମାତ୍ରା (Temperature): ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଶ୍ୱସନ ହାରକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଏନଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ରିୟ କରି ଶ୍ୱସନକୁ ବନ୍ଦ କରିପାରେ ।
୪. କୋଷରେ ବିପାଚକର ଉପସ୍ଥିତି (Presence of Enzymes in the Cell): ଶ୍ୱସନ ଏନଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଏନଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଅଭାବ ଶ୍ୱସନ ହାରକୁ କମାଇ ଦିଏ ।

ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି ।

Question 6: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖା କୈବିକ  ଜାରଣ  କ  ଶ  ?

Answer: ଜୈବିକ ଜାରଣ (Biological oxidation) ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ୍ତ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହା ଦହନ ସହିତ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉପାୟରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:

1. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କୋଷର କୋଷଜୀବକରେ ଘଟିଥାଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (glucose) ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ (pyruvate) ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ପରିମାଣର ATP (ଆଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ଯାହା କୋଷ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ।

2. କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର (Krebs Cycle) ବା ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଚକ୍ର (Citric Acid Cycle): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ଘଟିଥାଏ। ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ଏସେଟାଇଲ୍-CoA (acetyl-CoA) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2), ATP, NADH ଏବଂ FADH2 ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

3. ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ (Electron Transport Chain): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ଘଟିଥାଏ। NADH ଏବଂ FADH2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଏକ ସିରିଜ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ATP ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ (O2) ଶେଷ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଗ୍ରହୀତା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଜଳ (H2O) ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

ଜୈବିକ ଜାରଣ ପାଇଁ ଏନଜାଇମ୍ (Enzymes) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଏନଜାଇମ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଜୀବକୋଷର କୋଷଜୀବକ (cytoplasm) ଓ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଆନ୍ତି। ଏହି ଏନଜାଇମ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଉତ୍ପାଦିତ ଶକ୍ତି ATP ଅଣୁରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ତେଣୁ, ଜୀବକୋଷରେ ATP କୁ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା (energy currency) ଏବଂ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର (powerhouse) ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।

ବାସ୍ତବରେ, ଜୈବିକ ଜାରଣ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଅଂଶ, ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିପାରନ୍ତି।

ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
ଏହା ଜୀବନ୍ତ କୋଷରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ।
ଏଥିରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
ଏହା ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ।
ଏହା ATP ଉତ୍ପାଦନ କରି କୋଷକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ, ଜୈବିକ ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଚାଲିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଜୈବିକ ଜାରଣ ହେଉଛି ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଏହା କୋଷକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ।

Question 7: ପ୍ରଥମ  ଶବ୍ଦ  ଦ୍ୱୟର  ସଂପକ୍ରି  ବେଖି  ଶ୍ରନ୍ୟସ୍ଥାନ  ପୂରଣ  କର । ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦ୍ୱାର : ଗଲେଟ୍ : : ଶ୍ୱାସନଳୀ ଦ୍ୱାର : ________

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବାକୁ କହୁଛି। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦ୍ୱାର : ଗଲେଟ୍’। ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ ‘ଗଲେଟ୍’ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ, ଆମକୁ ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ତାହା ଲେଖିବାକୁ ପଡିବ।

ପାଠ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ ‘ଗ୍ଲୋଟିସ୍’ କୁହାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଏହି ଦ୍ୱାର ଏକ ଅଧିଜିହ୍ୱା ନାମକ ପରଦା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ୱାସନଳୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନରେ ‘ଗ୍ଲୋଟିସ୍’ ଲେଖାଯିବ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶରୀରର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ଜ୍ଞାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛି। ଏହା ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଶରୀର କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:
ଖାଦ୍ୟନଳୀ
ଶ୍ୱାସନଳୀ
ଗଲେଟ୍
ଗ୍ଲୋଟିସ୍
ଅଧିଜିହ୍ୱା

ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଆମେ ଜାଣିଥାଉ ଯେ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଏବଂ ଶ୍ୱାସନଳୀ ଗ୍ରସନୀର ଶେଷ ଭାଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିବା। ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଅଧିଜିହ୍ୱା ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ କେବଳ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଭିତରକୁ ଯାଏ।

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତେଣୁ ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ଗ୍ଲୋଟିସ୍।

ଏହାର ବ୍ୟବହାରିକ ଦିଗକୁ ବିଚାର କଲେ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି କେହି ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ୟାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଶ୍ୱାସନଳୀର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଧିଜିହ୍ୱାର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇ ପାରିବା।

ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାର : ଗ୍ଲୋଟିସ୍

Question 8: ପ୍ରଥମ  ଶବ୍ଦ  ଦ୍ୱୟର  ସଂପକ୍ରି  ବେଖି  ଶ୍ରନ୍ୟସ୍ଥାନ  ପୂରଣ  କର । ଇଷ୍ଟ୍ : ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ : : ପେଶୀ : ________

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବାକୁ କହୁଛି। ପ୍ରଥମ ଯୋଡ଼ିଟି ହେଉଛି “ଇଷ୍ଟ୍ : ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ”। ଏଠାରେ ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) ଏକ ଜୀବାଣୁ ଯାହା ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ (Alcoholic fermentation) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଇଷ୍ଟ୍ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍କୁ ଇଥାନଲ୍ (ଆଲକୋହଲ୍) ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି “ପେଶୀ : ________”। ଏଠାରେ ଆମକୁ ପେଶୀ ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖୋଜିବାକୁ ପଡିବ। ପାଠ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବରେ ପେଶୀକୋଷରେ ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ୱନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେତୁ ପେଶୀ ଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ବାକୁଲା ବା କ୍ରାମ୍ପ (Cramp) ହୁଏ।

ତେଣୁ, ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନରେ “ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ୱନ” କିମ୍ବା “ବାକୁଲା” ଲେଖାଯାଇପାରେ। ଉଭୟ ଉତ୍ତର ପ୍ରଶ୍ନ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମେଳ ଖାଉଛି।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ଏବଂ କୋଷରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଏବଂ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ପଏଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକ:
ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ: ଇଷ୍ଟ୍ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ରୁ ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା।
ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ୱନ: ପେଶୀକୋଷରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରୁ ପାଇରୁଭେଟ୍ରୁ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା।
ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ: ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ୱସନ।
ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ: ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ୱସନ।

ଉଦାହରଣ:
ଦହି ତିଆରି କରିବା ସମୟରେ ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ୱନ କରିଥାଏ।
ଇଷ୍ଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଉଁରୁଟି ତିଆରି କରିବା ସମୟରେ ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପାଉଁରୁଟିକୁ ଫୁଲାଇଥାଏ।

Question 9: ପ୍ରଥମ  ଶବ୍ଦ  ଦ୍ୱୟର  ସଂପକ୍ରି  ବେଖି  ଶ୍ରନ୍ୟସ୍ଥାନ  ପୂରଣ  କର । ମାଛ : ଗାଲି : : : ସାପ : ________

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବାକୁ କହୁଛି । ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ମାଛ : ଗାଲି’ । ଏଠାରେ ମାଛ ଏବଂ ଗାଲି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି, ମାଛ ଗାଲି ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ । ଗାଲି ମାଛର ଏକ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଅଙ୍ଗ ।

ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି, ଆମକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଡ଼ି ‘ସାପ : ________’ ପୂରଣ କରିବାକୁ ହେବ । ସାପ କିପରି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ ତାହା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ହେବ । ସାପ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ (Lungs) ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ । ତେଣୁ, ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନରେ ‘ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌’ ବସିବ ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ୱସନ ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରେ । ମାଛ ପାଣିରେ ରହିବା ହେତୁ ଗାଲି ସାହାଯ୍ୟରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ସାପ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ରହୁଥିବାରୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି: ସାପ : ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ ।

Question 10: ପ୍ରଥମ  ଶବ୍ଦ  ଦ୍ୱୟର  ସଂପକ୍ରି  ବେଖି  ଶ୍ରନ୍ୟସ୍ଥାନ  ପୂରଣ  କର । ସ୍ୱରପେଟିକା : ସ୍ୱରନିୟନ୍ତ୍ରଣ : : ଅଧିଜିହ୍ସା : ________

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବାକୁ କହୁଛି। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ସ୍ୱରପେଟିକା : ସ୍ୱରନିୟନ୍ତ୍ରଣ’। ଏଠାରେ ସ୍ୱରପେଟିକା ହେଉଛି ଏକ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସ୍ୱରନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି ଏହି ଅଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ। ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx) ଶ୍ୱାସନଳୀର ଆରମ୍ଭରେ ଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଥିବା ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ (Vocal cords) କମ୍ପନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ତେଣୁ, ସ୍ୱରପେଟିକାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସ୍ୱର ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଏବଂ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି ‘ଅଧିଜିହ୍ୱା’। ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis) ହେଉଛି ଏକ ପରଦା ଯାହା ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ, ବିଶେଷ କରି ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ। ଏହା ଖାଦ୍ୟକୁ ଶ୍ୱାସନଳୀ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ବାରଣ କରିଥାଏ। ତେଣୁ, ଅଧିଜିହ୍ୱାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସନଳୀର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା।

ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାର କରି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଅଧିଜିହ୍ୱାର କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖିବା। ତେଣୁ, ଉତ୍ତର ହେବ: ଅଧିଜିହ୍ୱା : ଶ୍ୱାସନଳୀର ସୁରକ୍ଷା।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶରୀରର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ:
1. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ : ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ – ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କରିଥାଏ।
2. ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ : ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ – ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ବିନିମୟ କରିଥାଏ।
3. ପାକସ୍ଥଳୀ : ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା – ପାକସ୍ଥଳୀ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 11: ପ୍ରଥମ  ଶବ୍ଦ  ଦ୍ୱୟର  ସଂପକ୍ରି  ବେଖି  ଶ୍ରନ୍ୟସ୍ଥାନ  ପୂରଣ  କର । ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର : ମାଇଟୋକବ୍ରିଆ :  :  ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା  :________

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବାକୁ କହୁଛି। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର : ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ’। ଏଠାରେ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦ ଯୁଗ୍ମଟି ‘ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା : ?’ ହେବ। ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ATP (ଏଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) କୁ ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ।

ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି:

1.  ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ କୋଷର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଅଙ୍ଗିକା। ଏହା ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ।
2.  ATP (ଏଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ହେଉଛି ଏକ ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକ ଯାହା କୋଷରେ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କୋଷକୁ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡେ, ATP ଭାଙ୍ଗି ADP (ଏଡେନୋସିନ୍ ଡାଇଫସଫେଟ୍) ଏବଂ ଫସଫେଟ୍ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ତେଣୁ, ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ହେଉଛି: ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା : ATP

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମୌଳିକ ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା କୋଷର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ସହିତ ଜଡିତ। ଏହା ଜାଣିବା ଜରୁରୀ ଯେ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ କିପରି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ ଏବଂ ATP କିପରି ସେହି ଶକ୍ତିକୁ କୋଷରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖେ।

Question 12: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । “ଶକରାର ସଂକେତ _______(CH2O22, CH3O2, CH0, CHO, CH2O2)”

Answer: ଶର୍କରାର ସାଙ୍କେତିକ ସଂଜ୍ଞା ହେଉଛି \\(CH_2O\\)। ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ଯାହା କାର୍ବୋହାଇଡ୍ରେଟ୍‌ରେ ଥିବା କାର୍ବନ୍, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପାତକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହି ସୂତ୍ରଟି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଏବଂ ଫ୍ରୁକ୍ଟୋଜ୍ ଭଳି ସରଳ ଶର୍କରା ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (Glucose) ଏକ ମୋନୋସାକାରାଇଡ୍ (Monosaccharide) ଅଟେ, ଯାହାର ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ହେଉଛି \\(C_6H_{12}O_6\\), ଯାହାକୁ \\((CH_2O)_6\\) ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଲେଖାଯାଇପାରେ। ତେଣୁ, \\(CH_2O\\) ଶର୍କରାର ସାଧାରଣ ସଂକେତ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Question 13: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । ଗ୍ଲକୋଳ ଭାଙ୍ଗି __________ ଅଙ୍ଗାରକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ। (5, 4, 3, 2)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଜଡିତ, ଯାହା କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଟେ। ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (ଏକ ଛଅ-କାର୍ବନ ଶର୍କରା) ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ତିନି-କାର୍ବନ ଅଣୁ, ପାଇରୁଭେଟ୍ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କୋଷର କୋଷରସରେ ଘଟିଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ସମୟରେ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ ଏକ କ୍ରମିକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ପରିମାଣର ATP (ଆଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ଯାହା କୋଷ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ।

ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭାଙ୍ଗି କେତେ ଅଙ୍ଗାରକ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ ତାହା ପଚରା ଯାଇଛି। ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (ଛଅ-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ) ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ (ତିନି-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ତେଣୁ, ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ହେଉଛି 3।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଶ୍ୱସନର ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅଂଶ, ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପରେ, ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର (Krebs cycle) ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଧିକ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରନ୍ତି। ଯଦି ଅମ୍ଳଜାନ ଉପଲବ୍ଧ ନଥାଏ, ତେବେ ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ କିଣ୍ୱନ (fermentation) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଇ ଗତି କରନ୍ତି, ଯାହା ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ କିମ୍ବା ଇଥାନଲ୍ ଭଳି ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ କେବଳ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବିକ ଅଣୁ ତିଆରି କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ଆମିନୋ ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ଭଳି ଜରୁରୀ ଅଣୁ ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ହେଉଛି ଏକ ମୌଳିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଟେ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ତିନି-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବିକ ଅଣୁ ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 14: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । ଜୀବକୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର __________ । (ନ୍ୟଷ୍ଟି, ଗୁଣସୂତ୍ର, ରାଇବୋଜୋମ୍, ମାଇଟୋକର୍ଷ୍ରିଆ)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଜୀବକୋଷର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ଉତ୍ତରଟି ହେଉଛି ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ । ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ହେଉଛି କୋଷର ଏକ ଅଂଶ ଯାହାକି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାକୁ କୋଷର ‘ପାୱାର ହାଉସ୍’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ବାହାର କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ATP (ଆଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ନାମକ ଏକ ଅଣୁରେ ସଂରକ୍ଷିତ କରିଥାଏ। ଏହି ATP କୋଷର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ।
ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଗଠନ: ଏହାର ଦୁଇଟି ଝିଲ୍ଲୀ ଥାଏ – ବାହ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ଭିତର ଝିଲ୍ଲୀ। ଭିତର ଝିଲ୍ଲୀଟି ଭାଙ୍ଗି ହୋଇ କ୍ରିଷ୍ଟି ନାମକ ଅନେକ ଭାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଭିତର ପୃଷ୍ଠର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବଢ଼ାଇଥାଏ ଏବଂ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ମିଶି ATP, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍, କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳ।
ATPର ଭୂମିକା: ATP ହେଉଛି କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା। ଏହା କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ, ଯେପରିକି ମାଂସପେଶୀର ସଙ୍କୋଚନ, ସ୍ନାୟୁ ସଙ୍କେତର ପ୍ରେରଣ, ଏବଂ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ପରିବହନ।

ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ:
ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus): ଏହା କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ DNA ଥାଏ ଏବଂ ଏହା କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
ଗୁଣସୂତ୍ର (Chromosome): ଏଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟଷ୍ଟିରେ ଥିବା DNAର ଗଠନ, ଯାହା ବଂଶଗତ ସୂଚନା ବହନ କରିଥାଏ।
ରାଇବୋଜୋମ୍ (Ribosome): ଏହା ପ୍ରୋଟିନ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରିଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ହେଉଛି ଜୀବକୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର, ଯାହା ATP ଉତ୍ପାଦନ କରି କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ।

Question 15: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । ପତ୍ରର __________ ଦେଇ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଗ୍ୟାସ ବିନିମୟ ହୁଏ। (ଷ୍ଟୋମାଟା, କ୍ଲୋରୋଫିଲ, ଶିରା, ମାଇଟୋକର୍ଣ୍ରିଆ)

Answer: ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଗ୍ୟାସ ବିନିମୟ ହୁଏ। ଷ୍ଟୋମାଟା ହେଉଛି ପତ୍ରରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ରନ୍ଧ୍ର ଯାହାକି ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ଛାଡିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ଶ୍ୱସନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଷ୍ଟୋମାଟା କେମିତି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

୧. ଷ୍ଟୋମାଟାର ଗଠନ: ଷ୍ଟୋମାଟା ଦୁଇଟି ରକ୍ଷୀକୋଷ (Guard Cells) ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଥାଏ। ଏହି ରକ୍ଷୀକୋଷଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଷ୍ଟୋମାଟା ଖୋଲିଥାଏ କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହୋଇଥାଏ।

୨. ଖୋଲିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷୀକୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ବାହାର ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଷ୍ଟୋମାଟା ଖୋଲିଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଆଲୋକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ।

୩. ବନ୍ଦ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷୀକୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ହରାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଷ୍ଟୋମାଟା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ରାତିରେ କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଜଳ ଅଭାବରୁ ପୀଡିତ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ହୋଇଥାଏ।

୪. ଗ୍ୟାସ ବିନିମୟ: ଷ୍ଟୋମାଟା ଖୋଲିବା ସମୟରେ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପତ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାରକୁ ଯାଏ। ଏହି ଗ୍ୟାସ ବିନିମୟ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

୫. ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ନିଷ୍କାସନ: ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ବାହାରିଥାଏ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଶ୍ୱେଦନ (Transpiration) କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ହେଲେ ଉଦ୍ଭିଦ ଶୁଖିଯାଇପାରେ।

୬. ପ୍ରଭାବିତ କାରକ: ଷ୍ଟୋମାଟାର ଖୋଲିବା ଏବଂ ବନ୍ଦ ହେବା ଅନେକ ପରିବେଶୀୟ କାରକଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରିକି ଆଲୋକ, ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ପାଣିର ଉପଲବ୍ଧତା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଟିଏ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା ଦିନରେ ଖୋଲା ରହିଥାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଭିତରକୁ ଯାଇପାରିବ ଏବଂ ରାତିରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଷ୍ଟୋମାଟା ଉଦ୍ଭିଦର ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 16: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର  । ଶୀତସୁପ୍ତିବେଳେ ________ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ ।  (ବେଙ୍ଗ , ତିମି , ମାଛ , ସାପ )

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ କେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ ତାହା ପଚରାଯାଇଛି। ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବେଙ୍ଗ, ତିମି, ମାଛ ଏବଂ ସାପ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ବେଙ୍ଗ: ବେଙ୍ଗ ଏକ ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ। ଏହା ଜଳ ଏବଂ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିପାରେ। ବେଙ୍ଗ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍, ଚର୍ମ ଏବଂ ମୁଖ ଗହ୍ୱର ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ। ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ, ବେଙ୍ଗ କେବଳ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ।
ତିମି: ତିମି ଏକ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ। ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ। ତିମିକୁ ନିଶ୍ୱାସ ନେବା ପାଇଁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପାଣି ବାହାରକୁ ଆସିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
ମାଛ: ମାଛ ଗାଲି ସାହାଯ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ। ମାଛ ପାଣିରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନକୁ ଗାଲି ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
ସାପ: ସାପ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ। ସାପକୁ ନିଶ୍ୱାସ ନେବା ପାଇଁ ପାଣି ବାହାରକୁ ଆସିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।

ଏହି ଆଧାରରେ, ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ ବେଙ୍ଗ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଆମର ଜ୍ଞାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ ବେଙ୍ଗର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଆମର ଜ୍ଞାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁସାରେ ବେଙ୍ଗ ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ । ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ଗୁଡ଼ିକ ଭୁଲ ଅଟେ ।

Question 17: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । ଇଷ୍ଟ୍ରେ ______ କିଣ୍ୱନ ହୁଏ । (ସ୍ପେହସାର, ସୁରାସାର, ଧାତୁସାର, ଜୀବସାର)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି କିଣ୍ୱନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଜଡିତ, ବିଶେଷକରି ଇଷ୍ଟରେ ହେଉଥିବା କିଣ୍ୱନ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। କିଣ୍ୱନ ଏକ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଅଣୁଜୀବମାନେ ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଶର୍କରାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି। ଇଷ୍ଟ ଏକ ପ୍ରକାରର କବକ ଯାହା ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

1. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis): ପ୍ରଥମେ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ (ଏକ ପ୍ରକାର ଶର୍କରା) କୋଷଜୀବକରେ (cytoplasm) ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ କୁହାଯାଏ।

2. ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ (Alcoholic Fermentation): ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବରେ, ପାଇରୁଭେଟ୍ ଇଥାନଲ୍ (ସୁରାସାର) ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳରେ (CO2) ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଇଷ୍ଟରେ ହୋଇଥାଏ। ଇଥାନଲ୍ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାରର ଆଲକୋହଲ୍।

ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନର ଉପଯୋଗିତା:
ମଦ୍ୟପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଦ, ବିୟର ଭଳି ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ପାଉଁରୁଟି ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପାଉଁରୁଟି ତିଆରି କରିବା ସମୟରେ ଇଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯାହା ପାଉଁରୁଟିକୁ ଫୁଲାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଇଷ୍ଟ ଶର୍କରାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଇଥାନଲ୍ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯାହା ମଦ୍ୟପାନୀୟ ଏବଂ ପାଉଁରୁଟି ଭଳି ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତେଣୁ, ଇଷ୍ଟ୍ରେ ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ହୁଏ।

ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ଏକ ଜଟିଳ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଅନେକ ଏନଜାଇମ୍ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ତାପମାତ୍ରା, pH ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିବେଶଗତ କାରକଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ କେବଳ ଇଷ୍ଟରେ ନୁହେଁ, ବରଂ କେତେକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ବାୟୋଇଥାନଲ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯାହା ଏକ ପ୍ରକାର ଜୈବ ଇନ୍ଧନ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ତେଣୁ, ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ଏକ ଉପଯୋଗୀ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମ ପାଇଁ ଲାଭଦାୟକ ହୋଇଥାଏ।

Question 18: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । ଭୋକଲ୍ କଡ଼ରୁ କମ୍ପନରେ _____ କଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । (ଶକ୍ତି, ଧ୍ୱନି, ରକ୍ତ, ଅମ୍ଲ)

Answer: ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ (Vocal cords) ମାନବ ଶରୀରର ଏକ ଅଂଶ ଯାହା ସ୍ୱର ଉତ୍ପାଦନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଶ୍ୱାସନଳୀର ଉପରିଭାଗରେ ଥିବା ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx) ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ଦୁଇଟି ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ଲିଗାମେଣ୍ଟ୍ସରୁ ତିଆରି, ଯାହାକି ଏକ ଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

୧. ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା: ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ଖୋଲା ରହିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଯାଇପାରେ।

୨. ସ୍ୱର ଉତ୍ପାଦନ: ଯେତେବେଳେ ଆମେ କଥା କହୁ କିମ୍ବା ଗୀତ ଗାଉ, ସେତେବେଳେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ବାହାରୁଥିବା ବାୟୁ ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ଚାପ ପକାଏ। ଏହି ଚାପ ହେତୁ ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ।

୩. କମ୍ପନ ଏବଂ ଧ୍ୱନି: ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀର କମ୍ପନ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଧ୍ୱନିର ଉଚ୍ଚତା (pitch) ଏବଂ ତୀବ୍ରତା (loudness) ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀର ଟେନ୍‌ସନ୍ ଏବଂ ବାୟୁର ଚାପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ଯେତେ ଅଧିକ ଟେନ୍ସନ୍ ହେବ, ସେତେ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହେବ।

୪. ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗର ଭୂମିକା: ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx) ଏବଂ ଜିଭ, ଓଠ ଏବଂ ମୁଖଗହ୍ୱର ଭଳି ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଧ୍ୱନିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଭାଷା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁ।

ବ୍ୟବହାରିକ ଉପଯୋଗିତା:
ଯୋଗାଯୋଗ: ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ଆମକୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାରେ ଏବଂ ନିଜର ଭାବନା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସଙ୍ଗୀତ: ଗାୟକ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସୁନ୍ଦର ସଙ୍ଗୀତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଚିକିତ୍ସା: ଡାକ୍ତରମାନେ ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ପାଇଁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ସ୍ୱରତନ୍ତ୍ରୀର କମ୍ପନ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଆମର ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ସାଙ୍ଗୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ତେଣୁ, ଭୋକାଲ୍ କର୍ଡ଼ରୁ କମ୍ପନରେ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

Question 19: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦବାଛି ଶ୍ରୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର । ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଃଶ୍ୱାସ ହାର ମିନିଟ୍ ପ୍ରାୟ _____________ ଥର। (15ରୁ 20, 21 ରୁ 40, 41 ରୁ 50, 90 ରୁ 120)

Answer: ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିଷ୍କାସନ ହୋଇଥାଏ। ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଏବଂ ନିଃଶ୍ୱାସ ହାର ପ୍ରତି ମିନିଟ୍‌ରେ ପ୍ରାୟ ୧୫ ରୁ ୨୦ ଥର ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ:

୧. ପ୍ରଶ୍ୱାସ (Inspiration): ଏହି ସମୟରେ, ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ତଳକୁ ଗତି କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବକ୍ଷଗହ୍ୱରର ଆୟତନ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଚାପ କମାଇଦିଏ, ଫଳରେ ବାହାରୁ ପବନ ନାକ ଏବଂ ପାଟି ଦେଇ ଶ୍ୱାସନଳୀ (Trachea) ଏବଂ ପରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

୨. ନିଃଶ୍ୱାସ (Expiration): ଏହି ସମୟରେ, ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଶିଥିଳ ହୁଏ ଏବଂ ଉପରକୁ ଗତି କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବକ୍ଷଗହ୍ୱରର ଆୟତନ କମିଯାଏ। ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଚାପ ବଢ଼ାଇଦିଏ, ଫଳରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ପବନ ଶ୍ୱାସନଳୀ ଦେଇ ନାକ ଏବଂ ପାଟି ବାଟେ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ।

୩. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gas Exchange): ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ଥିବା କୋଟରିକା (Alveoli) ନାମକ ଛୋଟ ଛୋଟ ବାୟୁ କୋଠରୀରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ବିନିମୟ ହୁଏ। ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କୋଷକୁ ପରିବହନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରକ୍ତରୁ କୋଟରିକାକୁ ଆସି ନିଃଶ୍ୱାସରେ ବାହାରିଯାଏ।

ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର (Respiratory Control Center) ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି କେନ୍ଦ୍ର ରକ୍ତରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସ୍ତରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ହାରକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ବଦଳାଇଥାଏ।

ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସୁସ୍ଥ ରହିବା ପାଇଁ ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା, ଧୂମପାନଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି: (15ରୁ 20)