Question 1: ନିମୁଲିଖିତ କେଉଁ ଯୋଡା ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ (a) ହୋଡ଼ିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବାଧାତୁ । (b) ମ୍ୟାଗ୍ରେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତ୍ରୁ (c) ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତ୍ର (d) ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ଭା ଧାତ୍ରୁ ।

Answer: ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସେତେବେଳେ ଘଟିଥାଏ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଏକ କମ୍ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁକୁ ତାର ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ [୨୦]। ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ଧାତୁମାନଙ୍କର କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀ (Reactivity Series) ଦେଖିବାକୁ ପଡିବ।

ଧାତୁମାନଙ୍କର କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି (କ୍ରମଶଃ କମୁଥିବା କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଅନୁସାରେ): Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Hg > Ag > Au [୨୨]।

ଏହି କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ଧାତୁ ଶ୍ରେଣୀରେ ଉପରେ ଥାଏ, ତାହା ତାର ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ତଳେ ଥିବା ଧାତୁକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ।

ବର୍ତ୍ତମାନ, ଆସନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିକଳ୍ପକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା:

(a) ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ: ସୋଡିୟମ୍ (Na) ତମ୍ବା (Cu) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ତମ୍ବା ଧାତୁ ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସୋଡିୟମ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ [NA]।

(b) ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତୁ: ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg) ଏଲୁମିନିୟମ୍ (Al) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଧାତୁ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ [NA]।

(c) ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁ: ଲୌହ (Fe) ସିଲ୍ଭର୍ (Ag) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁ ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ଲୌହକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ [NA]।

(d) ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ: ତମ୍ବା (Cu) ସିଲ୍ଭର୍ (Ag) ଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ [୨୨]। ତେଣୁ, ତମ୍ବା ଧାତୁ ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍ଭର୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ [୨୦]। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହେବ [NA]:

Cu(s) + 2AgNO3(aq) → Cu(NO3)2(aq) + 2Ag(s) [NA]

ତେଣୁ, (d) ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଏବଂ ତମ୍ବା ଧାତୁ ଯୋଡା ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବ [NA]।

Question 2: ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ଲୁହା ତାୱାକୁ କଳଙ୍କି ନିରୋଧପାଇଁ ବିନିଯୋଗ କରି ହେବ ? (a) ଗ୍ରୀକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା (b) ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ ଦ୍ୱାରା (c) ଜିଲ୍ଲର ଆବରଣ ପ୍ରୟୋଗ ଦାରା (d) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା

Answer: ଲୁହା ତାୱାକୁ କଳଙ୍କିରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରଣାଳୀ ରହିଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

1. ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ (Painting): ଲୁହା ତାୱା ଉପରେ ରଙ୍ଗର ଏକ ଆସ୍ତରଣ ଦେଲେ, ଏହା ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାକୁ ରୋକିଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, କଳଙ୍କି ଲାଗିବାର ସମ୍ଭାବନା କମିଯାଏ। ରଙ୍ଗ ଏକ ଭୌତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

2. ଗ୍ରୀଜ୍ ପ୍ରୟୋଗ (Applying Grease): ଲୁହା ତାୱା ଉପରେ ଗ୍ରୀଜ୍ ଲଗାଇଲେ ଏହା ଏକ ଜଳ-ନିରୋଧକ ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଆସ୍ତରଣ ଲୁହାକୁ ଓଦା ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, ଯାହା କଳଙ୍କି ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଅଟେ।

3. ଜିଙ୍କର ଆବରଣ (Galvanization): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା ତାୱାକୁ ତରଳ ଜିଙ୍କ୍ରେ ବୁଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଏ। ଜିଙ୍କ୍ ଲୁହା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସହଜରେ କ୍ଷୟ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଲୁହାକୁ କଳଙ୍କି ଲାଗିବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଯଦି ଜିଙ୍କ୍ ଆସ୍ତରଣ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହା ଲୁହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, କାରଣ ଜିଙ୍କ୍ ପ୍ରଥମେ କ୍ଷୟ ହୋଇ ଲୁହାକୁ ବଞ୍ଚାଇଥାଏ। ଏହାକୁ sacrificial protection କୁହାଯାଏ।

4. ମିଶ୍ରଧାତୁ ତିଆରି (Alloy Formation): ଲୁହାକୁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ସହିତ ମିଶାଇ ମିଶ୍ରଧାତୁ ତିଆରି କଲେ, ଏହାର କଳଙ୍କି ନିରୋଧକ ଗୁଣ ବଢ଼ିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଷ୍ଟେନଲେସ୍ ଷ୍ଟିଲ୍ ଲୁହା, କ୍ରୋମିୟମ୍ ଏବଂ ନିକେଲ୍ର ଏକ ମିଶ୍ରଣ, ଯାହା କଳଙ୍କି ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିରୋଧକ ଅଟେ।

5. କ୍ରୋମ ପ୍ଲେଟିଂ (Chrome Plating): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା ତାୱା ଉପରେ କ୍ରୋମିୟମ୍ର ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ଦିଆଯାଏ। କ୍ରୋମିୟମ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଳଙ୍କି ନିରୋଧକ ଏବଂ ଏହା ଲୁହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସହିତ, କ୍ରୋମିୟମ୍ ଆସ୍ତରଣ ତାୱାକୁ ଏକ ଚିକ୍କଣ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଦେଇଥାଏ।

Question 3: ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅମ୍ଳଳାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ । ନିମ୍ନ ଉତ୍ତରରୁ ଉକ୍ତ ମୌଳିକଟି ବାଛ(a) କ୍ୟାଲ୍ସିୟମ୍ (b)  କାବିନ୍ (c)  ସିଲିକନ୍ (d) ଆଇରନ୍ ।

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଏକ ମୌଳିକ ଧାତୁର ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ବିଷୟରେ ଅଟେ, ଯାହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଆମେ କ୍ୟାଲସିୟମ (Ca) ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା।

କ୍ୟାଲସିୟମ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO) ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ ଅଟେ। ଏହା ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ହୋଇ କ୍ୟାଲସିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ୍ (Ca(OH)2) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ।

ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ:

1. କ୍ୟାଲସିୟମ ଓ ଅମ୍ଳଜାନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: 2Ca(s) + O2(g) → 2CaO(s)
2. କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ର ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: CaO(s) + H2O(l) → Ca(OH)2(aq)

ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉତ୍ତାପ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। କ୍ୟାଲସିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ୍, ଯାହା ଚୂନ ପାଣି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା, ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ।

ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: କାର୍ବନ (C), ସିଲିକନ (Si), ଏବଂ ଲୌହ (Fe)। କିନ୍ତୁ କାର୍ବନ ଏବଂ ସିଲିକନ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ସେତେଟା ଦ୍ରବଣୀୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଲୌହ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୌହ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଦ୍ରବଣୀୟତା କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍।

ଏଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି କ୍ୟାଲସିୟମ (Ca)।

Question 4: ଖାଦ୍ୟ ଡବାଗୁଡ଼ିକରେ ଜିଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଲେପ ନ ହୋଇ ଟିଶରେ ହୋଇଥାଏ କାରଣ – (a) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଟେ । (b) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ । (c) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ।(d) ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ

Answer: ଖାଦ୍ୟ ଡବାଗୁଡ଼ିକରେ ଜିଙ୍କ୍ ବଦଳରେ ଟିଣର ପ୍ରଲେପ ଦିଆଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଜିଙ୍କ୍ ଟିଣ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ। ଯଦି ଡବାରେ କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ଜିଙ୍କ୍ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରେ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ବିଷାକ୍ତ କରିପାରେ। ଟିଣ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର ସମ୍ଭାବନା କମ୍ ଥାଏ, ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ। ଟିଣ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Question 5: ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ହାଡ଼ୁଡ଼ି, ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଟେରୀ, ଗୋଟିଏ ବଲ୍ବ, ତାର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱିର୍ ଦିଆଯାଇଛି (a) ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁର ନମୁନାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବ ? (b) ଏହି ପରୀକ୍ଷାର ଉପଯୋଗିତାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (Assess) କରି ଧାତବ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ମାଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ

Answer: ତୁମକୁ କିଛି ଉପକରଣ ଦିଆଯାଇଛି ଯେପରିକି ହାତୁଡ଼ି, ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଲ୍ବ, ତାର ଏବଂ ସୁଇଚ୍। ଏହି ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି।

ପ୍ରଣାଳୀ:

1.  ପ୍ରଥମେ, ଦିଆଯାଇଥିବା ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବରେ ଦେଖନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ, ଆକାର ଏବଂ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
2.  ହାତୁଡ଼ି ସାହାଯ୍ୟରେ ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ପିଟି ଦେଖନ୍ତୁ। ଯଦି ନମୁନାଟି ପିଟିବା ଦ୍ଵାରା ଭାଙ୍ଗି ନଯାଇ ଚେପଟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଏକ ଧାତୁ ହୋଇପାରେ। କାରଣ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ (malleable) ହୋଇଥାନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯଦି ନମୁନାଟି ପିଟିବା ଦ୍ଵାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଏକ ଅଧାତୁ ହୋଇପାରେ।
3.  ବର୍ତ୍ତମାନ, ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଲ୍ବ, ତାର ଏବଂ ସୁଇଚ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ସର୍କିଟ୍ ତିଆରି କରନ୍ତୁ।
4.  ଏହି ସର୍କିଟ୍ ସହିତ ନମୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀତା ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯଦି ବଲ୍ବଟି ଜଳେ, ତେବେ ନମୁନାଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହୀ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଧାତୁ ହୋଇପାରେ। କାରଣ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ବଲ୍ବଟି ନ ଜଳେ, ତେବେ ନମୁନାଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଅଧାତୁ ହୋଇପାରେ।

ଉପଯୋଗିତା:
ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କଠିନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ସହଜରେ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବା।

ଏହି ପରୀକ୍ଷା କେବଳ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଭୌତିକ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ ଏବଂ ତନ୍ୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗୁର ଅଟନ୍ତି।

ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ। ଏହା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାବହାରିକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

ସତର୍କତା:
ଏହି ପରୀକ୍ଷା କରିବା ସମୟରେ ସତର୍କ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ହାତୁଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରିବା ସମୟରେ ଆଖିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଚଷମା ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସର୍କିଟ୍ ସହିତ କାମ କରିବା ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷା ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଏହି ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ, ଆମେ କେବଳ ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବା ନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଜାଣିପାରିବା।

Question 6: ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ କହିଲେ କ’ଣ ବ୍ରୁଝ ? ଏହି ଅକ୍ସାଇଡ୍ର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଆ ।

Answer: ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Amphoteric Oxide) ହେଉଛି ସେହି ଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍, ଯାହା ଉଭୟ ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍, ଏହି ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ଉଭୟଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖିଥାନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ:

1. ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏକ ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲାବେଳେ, ଏହା ଏକ ଲବଣ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଅକ୍ସାଇଡ୍ କ୍ଷାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

2. କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଯେତେବେଳେ ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏକ କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଲବଣ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଅମ୍ଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଏମ୍ଫୋଟେରିକ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Al2O3) ଏବଂ ଜିଙ୍କ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (ZnO)।
ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Al2O3): ଏହା ଅମ୍ଳ (ଯେପରିକି HCl) ଏବଂ କ୍ଷାର (ଯେପରିକି NaOH) ଉଭୟଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରେ।
Al2O3 + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2O
Al2O3 + 2NaOH → 2NaAlO2 + H2O
ଜିଙ୍କ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (ZnO): ଏହା ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରେ।

ଏହି ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଏହି ବିଶେଷ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ରସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ କେମିକାଲ ରିଆକ୍ଟରରେ କାଟାଲିଷ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଏବଂ ଜିଙ୍କ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସନସ୍କ୍ରିନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କସମେଟିକ୍ସରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Question 7: ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହାକି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌କୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ କରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହା ଏପରି କରେ ନାହିଁ

Answer: ଧାତୁମାନଙ୍କର ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଧାତୁ ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଧାତୁ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳା (Reactivity series) ଅନୁସାରେ, କେତେକ ଧାତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg) ଏବଂ ଜିଙ୍କ୍ (Zn) ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) କିମ୍ବା ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (H2SO4) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

Mg + 2HCl -> MgCl2 + H2
Zn + H2SO4 -> ZnSO4 + H2

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ, ଯେପରିକି ତମ୍ବା (Cu) ଏବଂ ରୂପା (Ag), ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବାର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।

ଏଠାରେ ଧାତୁମାନଙ୍କର ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର କିଛି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ଦିଆଗଲା:

1. ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳା: ଧାତୁମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତାକୁ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସଜାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଉପରକୁ ଥିବା ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଏବଂ ତଳକୁ ଥିବା ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ।
2. ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ର ବିସ୍ଥାପନ: ଯେଉଁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ଠାରୁ ଉପରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରନ୍ତି।
3. ଲବଣର ଉତ୍ପାଦନ: ଧାତୁ ଏବଂ ଅମ୍ଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଲବଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଲବଣଟି ଧାତୁର କ୍ୟାଟାୟନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳର ଏନାୟନ୍‍କୁ ନେଇ ଗଠିତ।
4. ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍‍ର ମୁକ୍ତି: ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଏକ ଜଳନ୍ତା କାଠି ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇପାରେ। ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଜଳିବା ସମୟରେ ଏକ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
5. ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ହାର: ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଅମ୍ଳ ସହିତ ଭିନ୍ନ ହାରରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଧୀରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆଦୌ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଧାତୁମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଜାଣିହୁଏ ଏବଂ ଏହା ରାସାୟନିକ ଶିଳ୍ପରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Question 8: ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଶୋଧନ ଗୋଟିଏ ଧାତୁ M ପାଇଁ, ଏନୋଡ୍ଡ୍ କ୍ୟାଥୋଡ୍ ଏବଂ ବୈଦ୍ଧ୍ୟତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ ରୂପେ କାହାକୁ ନିଆସିବ ?

Answer: ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଶୋଧନ (Electrolytic Refining) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାକି ଅଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଏକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କୋଷ (Electrolytic cell) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍ (electrode) ଥାଏ – ଏନୋଡ୍ (Anode) ଓ କ୍ୟାଥୋଡ୍ (Cathode)।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରେ:
୧. ଏନୋଡ୍ (Anode): ଅଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁକୁ ଏନୋଡ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ବୈଦ୍ୟୁତିକ କୋଷର ଧନାତ୍ମକ ଅଗ୍ରଭାଗ (positive terminal) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
୨. କ୍ୟାଥୋଡ୍ (Cathode): ବିଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁର ଏକ ପତଳା ପ୍ଲେଟ୍କୁ କ୍ୟାଥୋଡ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ବୈଦ୍ୟୁତିକ କୋଷର ଋଣାତ୍ମକ ଅଗ୍ରଭାଗ (negative terminal) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
୩. ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ (Electrolyte): ଏକ ଦ୍ରବଣ (solution) ଯେଉଁଥିରେ ଧାତୁର ଲବଣ (metal salt) ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ତମ୍ବା (copper) କୁ ବିଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଉଛି, ତେବେ କପର୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ (copper sulfate) ଦ୍ରବଣକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
୪. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ (Electric Current): ଯେତେବେଳେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏନୋଡ୍ରେ ଥିବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ଆୟନ (ion) ରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶିଯାଏ।
୫. ଧାତୁର ଜମା (Metal Deposition): ଦ୍ରବଣରେ ଥିବା ଧାତୁ ଆୟନ କ୍ୟାଥୋଡ୍ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଗ୍ରହଣ କରି ବିଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ରୂପରେ କ୍ୟାଥୋଡ୍ ଉପରେ ଜମା ହୁଅନ୍ତି।
୬. ଅପଦ୍ରବ୍ୟର ପରିଚାଳନା (Impurities Management): ଅଶୁଦ୍ଧି ଭାବରେ ଥିବା ଦ୍ରବଣୀୟ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ରବଣରେ ରହିଯାଏ ଏବଂ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଏନୋଡ୍ ତଳେ ଜମା ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ଏନୋଡ୍ ପଙ୍କ (Anode mud) କୁହାଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ୯୯.୯୯% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ପାଇବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।

Question 9: ଜଣେ ଚେପ୍ଟା ଚାମଚରେ ସଲ୍ଫର ପାଉଡର ନେଇ ଉତ୍ପ୍ର କଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷାନଳୀକୁ ଓଲଟାଇ ବାହାରୁଥିବା ଗ୍ୟାସ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କଲା । (ଚିତ୍ରରେ ପ୍ରଦଶିତ ହେଲାପରି) (a) ଗ୍ୟାସ୍‌ର କ୍ରିୟାଶୀଳତା — (i) ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ ? (ii) ଆଦ୍ଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଶ ହେବ ? (b) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ସମତ୍ରଲ ସମୀକରଣ ଲେଖ

Answer: ସଲ୍ଫର ପାଉଡରକୁ ଗରମ କରି ଏକ ଗ୍ୟାସ୍ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଛି ଏବଂ ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡୁଛି ତାହା ପଚରାଯାଉଛି। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ କେତେକ ଜିନିଷ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ:
1. ସଲ୍ଫରର ଦହନ (Combustion of Sulfur): ଯେତେବେଳେ ସଲ୍ଫରକୁ ଗରମ କରାଯାଏ, ଏହା ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (Sulfur Dioxide, SO2) ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ହେଉଛି ଦହନ।
2. ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (SO2): ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏକ ରଙ୍ଗହୀନ ଗ୍ୟାସ୍, ଯାହାର ଏକ ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧ ରହିଛି। ଏହା ଏକ ଅଣ-ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (non-metal oxide) ଏବଂ ଅଣ-ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳୀୟ (acidic) ହୋଇଥାନ୍ତି।
3. ଲିଟମସ୍ ପରୀକ୍ଷା (Litmus Test): ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଏକ ସୂଚକ (indicator) ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହାକି କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅମ୍ଳୀୟ ନା କ୍ଷାରୀୟ ତାହା ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଅମ୍ଳରେ ଲାଲ୍ ହୋଇଯାଏ।
ଲାଲ୍ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ କ୍ଷାରରେ ନୀଳ ହୋଇଯାଏ।
ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଦେଖିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କ’ଣ ହେବ:
(a) ଗ୍ୟାସ୍ର କ୍ରିୟାଶୀଳତା (Action of the gas):
   (i) ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ (On dry litmus paper): ଶୁଷ୍କ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ର କୌଣସି ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। କାରଣ ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ SO2କୁ ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।
   (ii) ଆଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ କ’ଣ ହେବ (On moist litmus paper): ଆଦ୍ର ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ଉପରେ ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସଲ୍ଫ୍ୟୁରସ୍ ଏସିଡ୍ (Sulfurous acid, H2SO3) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଏକ ଅମ୍ଳ।
SO2(g) + H2O(l) → H2SO3(aq)
(b) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସମୀକରଣ (Balanced equation of the reaction):
S(s) + O2(g) → SO2(g)
ଏହି ସମୀକରଣଟି ସଲ୍ଫର ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସଲ୍ଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
ଏହି ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡୁଛି ଯେ ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏକ ଅମ୍ଳୀୟ ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ଏହା ଜଳ ସହିତ ମିଶିଲେ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଲିଟମସ୍ ପରୀକ୍ଷା ଏହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 10: ଲୁହାର କଳଙ୍କି ନିରୋଧ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଲେଖ ।

Answer: ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଘଟଣା, ଯାହା ଲୁହାକୁ ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଉପାୟ ରହିଛି। ଦୁଇଟି ସାଧାରଣ ଉପାୟ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

1. ରଙ୍ଗ ଦେବା କିମ୍ବା ତେଲ ଲଗାଇବା:
ଏହା ସବୁଠାରୁ ସହଜ ଏବଂ ସରଳ ଉପାୟ।
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା ଉପରେ ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ତେଲର ଏକ ଆସ୍ତରଣ ଦିଆଯାଏ।
ଏହି ଆସ୍ତରଣ ଲୁହାକୁ ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାକୁ ବାରଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ଏହା କେବଳ ସେତିକି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରେ ଯେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ତେଲର ଆସ୍ତରଣ ଲୁହା ଉପରେ ଲାଗି ରହିଥାଏ। ଆସ୍ତରଣ ଉଠିଗଲେ ପୁଣି କଳଙ୍କି ଲାଗିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ।

2. ଗାଲଭାନାଇଜେସନ୍ (Galvanization):
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା ଉପରେ ଜିଙ୍କ୍ର ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ଦିଆଯାଏ।
ଜିଙ୍କ୍ ଲୁହା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୁହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ।
ଯଦି ଜିଙ୍କ୍ ଆସ୍ତରଣ କୌଣସି କାରଣରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ଲୁହାକୁ କଳଙ୍କି ଲାଗିବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ, କାରଣ ଜିଙ୍କ୍ ଲୁହା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୋଇଥାଏ।
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଲୁହାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳଙ୍କିରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଲୁହାକୁ କଳଙ୍କିରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ରଙ୍ଗ ଦେବା ଏବଂ ତେଲ ଲଗାଇବା ସହଜ ଏବଂ ଶସ୍ତା ହୋଇଥିବାବେଳେ, ଗାଲଭାନାଇଜେସନ୍ ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

Question 11: ଅଧାତୁ ସହ ଅକ୍ଟିଜେନ୍ର ସଂଯୋଗ ହେଲେ କେଇଁ ପ୍ରକାରର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ?

Answer: ଅଧାତୁ ସହ ଅକ୍ସିଜେନ୍ର ସଂଯୋଗ ହେଲେ ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଅକ୍ସିଡେସନ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅନୁପାତରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାର୍ବନ ଏକ ଅଧାତୁ ଏବଂ ଏହା ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO2) ଏବଂ କାର୍ବନ ମନୋକ୍ସାଇଡ୍ (CO) ଭଳି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ । ସଲଫର୍ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଧାତୁ ଏବଂ ଏହା ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (SO2) ଏବଂ ସଲଫର୍ ଟ୍ରାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (SO3) ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ ।

ସାଧାରଣ ଭାବରେ, ଅଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆମ୍ଳିକ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Acidic Oxides) ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ କେତେକ ଅଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉଭୟ ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Amphoteric Oxides) କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ, ଅଧାତୁ ସହ ଅକ୍ସିଜେନ୍ର ସଂଯୋଗ ହେଲେ ଆମ୍ଳିକ, ଉଭୟଧର୍ମୀ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ, ଯାହା ଅଧାତୁର ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପରିସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

Question 12: କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ଲାଟିନମ, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ଗହଣା ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

Answer: ପ୍ଲାଟିନମ୍, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ଭଳି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଗହଣା ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର ହେବାର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
1. ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚମକ (Excellent Luster): ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଚମକ ରହିଛି, ଯାହା ଗହଣାକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଥାଏ। ଏହି ଚମକ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦେଖାଏ।
2. କ୍ଷୟ ପ୍ରତିରୋଧକ (Corrosion Resistance): ପ୍ଲାଟିନମ୍, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ସହଜରେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏଗୁଡ଼ିକ ପାଣି, ପବନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଚମକ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଗହଣା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଥାଏ।
3. ନମନୀୟତା ଏବଂ ତନ୍ୟତା (Malleability and Ductility): ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ନମନୀୟ ଏବଂ ତନ୍ୟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ। ସୁନାର ତନ୍ୟତା ଏତେ ଅଧିକ ଯେ ଏକ ଗ୍ରାମ ସୁନାରୁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ କିଲୋମିଟର ଲମ୍ବର ତାର ଟଣାଯାଇପାରେ। ଏହି ଗୁଣ ଗହଣା ତିଆରି କରିବା ସମୟରେ ଡିଜାଇନର୍ମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସୃଜନଶୀଳତା ଦେଖାଇବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦିଏ।
4. ଅଣ-ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା (Non-Reactivity): ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକାଂଶ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଚର୍ମକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
5. ମୂଲ୍ୟବାନ (Precious): ପ୍ଲାଟିନମ୍, ସୁନା ଏବଂ ରୂପା ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଗହଣାର ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ବିନିଯୋଗ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
6. ମିଶ୍ରଣ ସହଜ (Easy to Alloy): ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ କରି ଏହାର ଗୁଣକୁ ଆହୁରି ଉନ୍ନତ କରାଯାଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସୁନାକୁ ଶକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ରୂପା କିମ୍ବା ତମ୍ବା ମିଶାଯାଏ।

Question 13: କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ତେଲ ଭିତରେ ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଓ ଲିଥିୟମ୍‌କୁ ରଖାଯାଏ ।

Answer: ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଓ ଲିଥିୟମ୍ ଭଳି କେତେକ ଧାତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରନ୍ତି। ବିଶେଷକରି, ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଏମାନଙ୍କୁ ତେଲ ଭିତରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ।
ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ତେଲରେ ରଖିବାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
1. ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ରୋକିବା: ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଓ ଲିଥିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାକି ନିଆଁ ଲଗାଇପାରେ। ତେଣୁ, ତେଲ ଏକ ସୁରକ୍ଷା ଆବରଣ ଭାବରେ କାମ କରେ ଏବଂ ଧାତୁକୁ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ।
2. ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ରୋକିବା: ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ଧାତୁର ଚମକକୁ କମାଇଦିଏ। ତେଲ ଧାତୁକୁ ଅମ୍ଳଜାନଠାରୁ ଦୂରେଇ ରଖି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ।
3. ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ସୁରକ୍ଷା: ତେଲ ଧାତୁକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଯଥା କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ରତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଧାତୁର କ୍ଷୟ କରିପାରେ।
ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଓ ଲିଥିୟମ୍‌କୁ ତେଲରେ ରଖିବା ଏକ ସରଳ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ, ଯାହା ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ରଖେ।

Question 14: କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ଯଦିଓ ଏଲୂମିନିୟମ୍ ଏକ ଉଚ୍ଚ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ, ତଥାପି ଏହାକୁ ରକ୍ଷନ ବାସନକୁସନ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

Answer: ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଏକ ଉଚ୍ଚ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ରୋଷେଇ ବାସନ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କାରଣ ଏଥିରେ କେତେକ ବିଶେଷ ଗୁଣ ରହିଛି। ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
1. ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି: ଏଲୁମିନିୟମ୍ ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ, ଏହାର ଉପରିଭାଗରେ ଏକ ପତଳା ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସ୍ତରଟି ଅତି ଶକ୍ତ ଏବଂ ଏହା ଏଲୁମିନିୟମ୍କୁ ଅଧିକ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହି ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଆଉ ବାୟୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ଫଳରେ ଏହା ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।
2. ଉତ୍ତାପ ପରିବାହୀ: ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଉତ୍ତାପର ଏକ ଭଲ ପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହା ତାପକୁ ଶୀଘ୍ର ବାସନର ଚାରିଆଡ଼କୁ ବ୍ୟାପିତ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ସିଝିଥାଏ ଏବଂ ପୋଡ଼ିଯିବାର ସମ୍ଭାବନା କମ୍ ଥାଏ।
3. ଏନୋଡାଇଜିଂ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏଲୁମିନିୟମ୍କୁ ଏନୋଡାଇଜିଂ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହା ଏହାର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସ୍ତରକୁ ଆହୁରି ମୋଟା କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଏଲୁମିନିୟମ୍କୁ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ରେ ବୁଡ଼ା ହୋଇ ରହିଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଏଲୁମିନିୟମ୍ର ଉପରିଭାଗରେ ଥିବା ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସ୍ତର ଆହୁରି ମୋଟା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥାଏ।
4. ହାଲୁକା ଓ ଶକ୍ତ: ଏଲୁମିନିୟମ୍ ହାଲୁକା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତ। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସହଜ ଏବଂ ଏହା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ରୋଷେଇ ବାସନ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ବିକଳ୍ପ ଅଟେ, କାରଣ ଏହା ଓଜନରେ ହାଲୁକା ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ସହଜ ହୋଇଥାଏ।
5. ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍ସାଇଡ୍: ଆଲୁମିନିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉଭୟ ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରେ। ଏହି ଗୁଣ ହେତୁ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ରଖିବା ଏବଂ ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।

Question 15: କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ଧାତ୍ର ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରଶାଳୀରେ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଓ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଧାତ୍ରପିଶ୍ରକୁ ଅକ୍ସାଇଜ୍‌ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ ।

Answer: କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ଧାତ୍ର ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରଶାଳୀରେ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଓ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ଧାତ୍ରପିଶ୍ରକୁ ଅକ୍ସାଇଜ୍‌ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ ।
ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, କାର୍ବୋନେଟ୍ ଏବଂ ସଲଫାଇଡ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ରେ ପରିଣତ କରିବା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ। ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ:
୧. ବିଜାରଣ ସହଜତା: ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରୁ ଧାତୁକୁ ବିଜାରଣ କରିବା, ସଲଫାଇଡ୍ କିମ୍ବା କାର୍ବୋନେଟ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ସହଜ ହୋଇଥାଏ। ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗୁଡିକ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ସ୍ଥିର ଏବଂ ଏଥିରୁ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ଅପସାରଣ କରିବା ସହଜ।
୨. ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ (Roasting): ସଲଫାଇଡ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ, ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ବାୟୁ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଉତ୍ତପ୍ତ କରାଯାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସଲଫାଇଡ୍ ଅକ୍ସିଡାଇଜ୍ ହୋଇ ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
 ଉଦାହରଣ: 2ZnS(s) + 3O2(g) → 2ZnO(s) + 2SO2(g)
୩. କାଲ୍ସିନେସନ୍ (Calcination): କାର୍ବୋନେଟ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ, କାଲ୍ସିନେସନ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏଥିରେ, ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ଉତ୍ତପ୍ତ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, କାର୍ବୋନେଟ୍ ବିଘଟିତ ହୋଇ ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
 ଉଦାହରଣ: ZnCO3(s) → ZnO(s) + CO2(g)
୪. ଅଶୁଦ୍ଧି ଦୂରୀକରଣ: ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ କାଲ୍ସିନେସନ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଧାତୁପିଣ୍ଡରେ ଥିବା ଅନେକ ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ସମୟରେ ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରିଯାଏ, ଯାହା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୫. ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହଜ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ବିଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ କରିଥାଏ।

Question 16: ତୁମ୍ଭେମାନେ ଦେଖିଥିବ ମଳିନ ପଡିଥିବା ତମ୍ଭା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଲେସ୍ଟୁ ଏବଂ ତେବ୍ଦୁଳି ରସଦାରା ସଫା କରାଯାଏ । କାହିକି ଏହି ଖଟାଳାତୀୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଫା କରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ?  କୁଝାଅ

Answer: ମଳିନ ପଡିଥିବା ତମ୍ବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଲେମ୍ବୁ ଏବଂ ତେନ୍ତୁଳି ରସ ଦ୍ଵାରା ସଫା କରାଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ଖଟା ଜାତୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ଅମ୍ଳ (Acid) ରହିଥାଏ । ତମ୍ବା ପାତ୍ର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ, ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Copper Oxide) ଏବଂ କପର କାର୍ବୋନେଟ୍ (Copper Carbonate) ଭଳି ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ପାତ୍ର ଉପରେ ମଇଳା ଭଳି ଜମା ହୋଇ ରହିଥାଏ । ଏହି ସ୍ତର ଯୋଗୁଁ ପାତ୍ରଟି ମଳିନ ଦେଖାଯାଏ ।

ଲେମ୍ବୁ ଏବଂ ତେନ୍ତୁଳିରେ ଥିବା ଅମ୍ଳ ଏହି କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ କପର କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ମଇଳା ସ୍ତରଟି ତମ୍ବା ପାତ୍ରରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପାତ୍ରଟି ପୁଣି ଥରେ ଚିକ୍କଣ ଦେଖାଯାଏ ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ:

୧. ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଲେମ୍ବୁ କିମ୍ବା ତେନ୍ତୁଳି ରସରେ ଥିବା ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Citric Acid) କିମ୍ବା ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Tartaric Acid), ତମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ଥିବା କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ କପର କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ।

୨. ଲବଣ ସୃଷ୍ଟି: ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଫଳରେ କପର ସାଇଟ୍ରେଟ୍ (Copper Citrate) କିମ୍ବା କପର ଟାର୍ଟାରେଟ୍ (Copper Tartrate) ଭଳି ଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

୩. ମଇଳା ଅପସାରଣ: ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଲବଣ ପାଣିରେ ଘୋଳି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଧୋଇଦେଲେ ପାତ୍ରରୁ ମଇଳା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାହାରିଯାଏ ।

ଏହି ସଫେଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ କଥାଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ:
ଅମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା: ଲେମ୍ବୁ କିମ୍ବା ତେନ୍ତୁଳି ରସରେ ଥିବା ଅମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଉପଯୁକ୍ତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଏହା କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ କପର କାର୍ବୋନେଟ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିପାରିବ ।
ଘଷିବା: ପାତ୍ରକୁ ସଫା କରିବା ସମୟରେ ସାମାନ୍ୟ ଘଷିଲେ ମଇଳା ଶୀଘ୍ର ବାହାରିଯାଏ ।
ଧୋଇବା: ସଫା କରିସାରିବା ପରେ ପାତ୍ରକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଧୋଇବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଅମ୍ଳର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ପାତ୍ରରେ ଲାଗି ନ ରହେ ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବଳ ତମ୍ବା ପାତ୍ର ନୁହେଁ, ପିତ୍ତଳ (Brass) ଏବଂ କଂସା (Bronze) ପାତ୍ର ସଫା କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, କାରଣ ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ତମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଭାବରେ ରହିଥାଏ ।

Question 17: ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ରାସାୟନିକ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।

Answer: ଧାତୁ ଏବଂ ଅଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରାସାୟନିକ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକର ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

ଧାତୁ (Metals):

1.  ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଇବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି: ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଇ ଧନାତ୍ମକ ଆୟନ (cations) ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ରଖନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସହିତ ସହଜରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରନ୍ତି।
2.  ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଧାତୁ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (metallic oxides) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ଅକ୍ସାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷାରୀୟ (basic) ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସୋଡିୟମ୍ (Sodium) ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସୋଡିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Sodium Oxide) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହାକି କ୍ଷାରୀୟ ଅଟେ।
3.  ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: କେତେକ ଧାତୁ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ (Hydrogen gas) ଏବଂ ଧାତବ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ୍ (metallic hydroxide) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଧାତୁର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ସୋଡିୟମ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ ଥଣ୍ଡା ପାଣି ସହିତ ହିଂସ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି।
4.  ଏସିଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଏସିଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ (salt) ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଧାତୁର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଉପରେ ଆଧାରିତ।
5.  ଅନ୍ୟ ଧାତବ ଲବଣ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ, କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁକୁ ତାହାର ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଏକ ଲୁହା କଣ୍ଟାକୁ କପର୍ ସଲଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ, ତେବେ ଲୁହା, କପର୍‌କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି ଲୁହା ସଲଫେଟ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ କପର୍ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।

ଅଧାତୁ (Non-metals):

1.  ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି: ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ବାହ୍ୟ କକ୍ଷରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରି ଋଣାତ୍ମକ ଆୟନ (anions) ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ରଖନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ଧାତୁ ସହିତ ସହଜରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରନ୍ତି।
2.  ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଅଧାତୁ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅଣଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (non-metallic oxides) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ଅକ୍ସାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳୀୟ (acidic) ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସଲଫର୍ (Sulfur) ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (Sulfur Dioxide) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହାକି ଏକ ଅମ୍ଳୀୟ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଅଟେ।
3.  ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କେତେକ ଅଧାତୁ, ଯଥା ହାଲୋଜେନ୍ (Halogens), ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
4.  ଏସିଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଏସିଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
5.  ଉଦଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଅଧାତୁ ଉଦଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରାଇଡ୍ (hydrides) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କ୍ଲୋରିନ୍ (Chlorine) ଉଦଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (Hydrochloric acid) ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Question 18: ଗୋଟିଏ ଲୋକ ଦୁଆର ଦୁଆର ବୁଲି ନିଜକୁ ବଶିଆ ବୋଲି କହିଲା  । ସେ ପୁରୁଣା ଏବଂ ମାହା ସୁନା ଅଳଙ୍କାରକୁ ନୂତନ କରିଦେବ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲା । ନିଃସରେହରେ ଜଣେ ଭଦ୍ର ମହିଳା ଏକ ଯୋଡା ବୁଡି ତାକୁ ଦେବାରୁ ସେ ତାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବଣରେ ବୃଡ଼ାଇଦେଲା । ଏହାପରେ ସେହି ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନୂଆପରି ଚକ୍ଚକ ହୋଇଗଲା । ମାତ୍ର ତା’ର ଓଜନ ବହୁତ କମିଗଲା । ସେହି ସ୍ପାଲୋକଟି ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ କିଛି ସମୟ ଯୁକ୍ତିତକ କଲାପରେ ଦୁଃଖରେ ସମାଧାନ କରି ସେଠୁ ଖିଲିଗଲା । ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣଟି ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା ତାକୁ ଡୁମେ ଚିହ୍ନିପାରିବ କି ?

Answer: ଏହି ଘଟଣାରେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାର ବୁଲି ପୁରୁଣା ସୁନା ଅଳଙ୍କାରକୁ ନୂଆ କରିଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଶୃତି ଦେଉଛି। ସେ ଏକ ବିଶେଷ ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରି ଅଳଙ୍କାରକୁ ଚିକ୍କଣ କରିଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କାରର ଓଜନ କମିଯାଉଛି। ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ଠକେଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଥାଇପାରେ ଯେଉଁଥିରେ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରି ସୁନାର କିଛି ଅଂଶ ବାହାର କରିନେଉଛି।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

1. ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବଣର ବ୍ୟବହାର: ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦ୍ରବଣଟି ହୁଏତ ଆକ୍ୱାରେଜିଆ (ଅମ୍ଳରାଜ) ହୋଇଥାଇପାରେ, ଯାହାକି ଗାଢ଼ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଓ ଗାଢ଼ ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ର 3:1 ଅନୁପାତରେ ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଥାଏ। ଆକ୍ୱାରେଜିଆ ସୁନାକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିପାରେ। ଏହି ଦ୍ରବଣରେ ସୁନା ଅଳଙ୍କାରକୁ ବୁଡ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ରବଣଟି ସୁନାର କିଛି ଅଂଶକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିଦିଏ।

2. ସୁନାର ଅଂଶ କ୍ଷୟ: ଯେତେବେଳେ ସୁନା ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅଳଙ୍କାରର ଓଜନ କମିଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ଦ୍ରବଣରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସୁନା ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏହାର ଚମକ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ନୂଆ ପରି ଲାଗେ।

3. ଠକେଇର ଉପାୟ: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ ଅଳଙ୍କାରରୁ କିଛି ସୁନା ବାହାର କରି ନିଏ ଏବଂ ମହିଳାଙ୍କୁ ଠକିଥାଏ। ମହିଳା ଜଣକ ଅଳଙ୍କାର ନୂଆ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହେତୁ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଓଜନ କମିଯାଇଥିବା ଜାଣିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଠକାମୀ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡେ।

ବ୍ୟବହୃତ ଦ୍ରବଣକୁ ଚିହ୍ନିବାର ଉପାୟ:

ଦ୍ରବଣକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ, ଏହାର ରାସାୟନିକ ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସାଧାରଣ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିହେବ:
ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଗନ୍ଧ: ଆକ୍ୱାରେଜିଆ ସାଧାରଣତଃ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ଏକ ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧ ଥାଏ।
ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏହି ଦ୍ରବଣ ଧାତୁ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ଏବଂ ଧାତୁକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ।
ସାବଧାନତା: ଏହି ଦ୍ରବଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସିଧାସଳଖ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରି ସୁନା ଅଳଙ୍କାରକୁ ନୂଆ କରିବାର ବାହାନା ଦେଖାଇ ଲୋକଙ୍କୁ ଠକିଥାଏ।

Question 19: ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଷ୍ଟିଲ୍ ପରିବର୍ତ୍ତେ ତମ୍ବା କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ  ?

Answer: ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଷ୍ଟିଲ୍ ପରିବର୍ତ୍ତେ ତମ୍ବା ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅନେକ କାରଣ ରହିଛି। ଏହି କାରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ତମ୍ବାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତାପ ପରିବାହିତା, କ୍ଷୟ ପ୍ରତିରୋଧକ ଗୁଣ, ଏବଂ ସହଜରେ ଗଢ଼ି ପାରିବାର କ୍ଷମତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତମ୍ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ମହଙ୍ଗା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଉପରୋକ୍ତ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ବିକଳ୍ପ ହୋଇଥାଏ।

ଏଠାରେ ଏହାର କିଛି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଦିଆଗଲା:
ଉତ୍ତାପ ପରିବାହିତା: ତମ୍ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ତୁଳନାରେ ଉତ୍ତାପର ଏକ ଭଲ ପରିବାହକ ଅଟେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତମ୍ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସମାନ ଭାବରେ ଉତ୍ତାପ ପରିବହନ କରିପାରିବ। ଏହା ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କିରେ ପାଣିକୁ ଶୀଘ୍ର ଗରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଫଳରେ ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଥାଏ। ତମ୍ବାର ତାପୀୟ ପରିବାହିତା 401 W/mK ଥିବାବେଳେ ଷ୍ଟିଲର ତାପୀୟ ପରିବାହିତା ପ୍ରାୟ 50 W/mK ଅଟେ।
କ୍ଷୟ ପ୍ରତିରୋଧକ: ତମ୍ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ଅପେକ୍ଷା କ୍ଷୟ ପ୍ରତି ଅଧିକ ପ୍ରତିରୋଧକ ଅଟେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତମ୍ବା ଷ୍ଟିଲ୍ ଭଳି ଶୀଘ୍ର କଳଙ୍କି ଲାଗି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କିରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଟାଙ୍କି ଭିତରେ ଥିବା ପାଣି କ୍ଷୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ତମ୍ବାର କ୍ଷୟ ପ୍ରତିରୋଧକ ଗୁଣ ହେତୁ ଏହା ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଖର୍ଚ୍ଚ କମିଯାଏ।
ନମନୀୟତା ଏବଂ ଗଢ଼ିବାର ସହଜତା: ତମ୍ବା ଏକ ନମନୀୟ ଧାତୁ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସହଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ଗଢ଼ାଯାଇପାରେ। ଏହା ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କିର ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସହଜ କରିଥାଏ। ଏହାକୁ ସହଜରେ ମୋଡ଼ିହେବ ଏବଂ ଯୋଡ଼ିହେବ।
ଜୀବାଣୁ ପ୍ରତିରୋଧକ: ତମ୍ବାରେ ଜୀବାଣୁ ପ୍ରତିରୋଧକ ଗୁଣ ରହିଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏହା ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରତିହତ କରିଥାଏ। ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କିରେ ଏହା ଏକ ଉପଯୋଗୀ ଗୁଣ, କାରଣ ଏହା ପାଣିକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ତମ୍ବା ପାଣିରେ ଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ଜୀବାଣୁଙ୍କୁ ମାରିଦିଏ, ଯାହା ଫଳରେ ପାଣି ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।
ଉଚ୍ଚ ମେଲ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ପଏଣ୍ଟ: ତମ୍ବାର ମେଲ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ପଏଣ୍ଟ 1085°C ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରେ, ଯାହା ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ।

ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କିରେ ତମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ସୁବିଧା ମିଳିଥାଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଏହା ଷ୍ଟିଲ୍ ଅପେକ୍ଷା ଏକ ଉତ୍ତମ ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଏ। ତମ୍ବାର ଉତ୍ତାପ ପରିବାହିତା, କ୍ଷୟ ପ୍ରତିରୋଧକ ଗୁଣ, ନମନୀୟତା ଏବଂ ଜୀବାଣୁ ପ୍ରତିରୋଧକ ଗୁଣ ଏହାକୁ ଗରମ ପାଣି ଟାଙ୍କି ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ସାମଗ୍ରୀ କରିଥାଏ।