Question 1: ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡିକ ଠିକ୍ ନୁହେଁ ?2PbO(s) + C(s) (a)    ଲେଡ୍ (Pb) ବିଜାରିତ ହେଉଛି (b)   କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO,) ଜାରିତ ହେଉଛି (c)    କାର୍ବନ (C) ଜାରିତ ହେଉଛି (d)   ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (PbO) ବିଜାରିତ ହେଉଛି (i) (a) ଓ (b) (ii) (a)   ଓ  (c) ( iii) (a), (b) ଓ (c) (iv)   ସମସ୍ତ ଉକ୍ତି

Answer: ପ୍ରଦତ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ହେଉଛି: 2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO2(g). ଏହା ଏକ ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Redox Reaction)। ଏଥିରେ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜାରିତ ହେଉଛି ଓ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ବିଜାରିତ ହେଉଛି ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି: (i) (a) ଓ (b) ।
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଏଥିରେ ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବିଜାରିତ ହୋଇ ଲେଡ୍ ଧାତୁରେ ପରିଣତ ହେଉଛି ଏବଂ କାର୍ବନ ଜାରିତ ହୋଇ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହେଉଛି।

Question 2: ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ (a) ସଂଶ୍ଲେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (b) ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (C) ବିଘଟନ  ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (d) ବିସ୍ଥାପନ  ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

Answer: 1. ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି : 2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO2(g)

ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, କାର୍ବନ ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରୁ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି। ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ ଏକ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକକୁ ତାହାର ଯୌଗିକରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ

। ଏଠାରେ କାର୍ବନ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରତି ଲେଡ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି।

ତେଣୁ, ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପଗୁଡିକ ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସହିତ ସଙ୍ଗତି ରଖୁନାହାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଯଦି ଦୁଇଟି ପଦାର୍ଥ ମିଶି ଗୋଟିଏ ନୂଆ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥାନ୍ତି ତେବେ ତାହା ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେବ। ସେହିପରି ଭାବେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରିବ।

Question 3: ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ କଂଶ ଘଟେ ? ଠିକ୍ ଉତ୍ତରରେ ଟିକ୍ (✔) ଚିହ୍ନ ଦିଆ (a)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଙ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । (b)   କ୍ଲୋରନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । (c)   କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟେ ନାହିଁ (d)    ଲୋହ ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

Answer: ଠିକ୍ ଉତ୍ତର (a)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଙ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍‌କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଲୁହା (Fe) ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ (H₂) ଏବଂ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (FeCl₂) ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଘଟିଥାଏ:
1.  ପ୍ରଥମେ, ଲୁହା ଗୁଣ୍ଡକୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶାଯାଏ ।
2.  ଲୁହା ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବା ପରେ, ଲୁହା ପରମାଣୁ ଏହାର ଦୁଇଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଇଥାଏ ଏବଂ Fe2+ ଆୟନରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
3.  ଏହି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ (H+) ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ (H₂) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
4.  ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଆୟନ (Cl-) ଲୁହା ଆୟନ (Fe2+) ସହିତ ମିଶି ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (FeCl₂) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରିବ:
Fe(s) + 2HCl(aq) → FeCl₂(aq) + H₂(g)

Question 4: ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କଂଣ ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକ କାହିଁକି ସମତ୍ରଲ ହେବା ଉଚିତ ?

Answer: ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ସମୀକରଣ ଯେଉଁଥିରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଥାଏ। ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (law of conservation of mass) ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପରମାଣୁ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଥାଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ସମତୁଲ କରିବାର ପଦ୍ଧତି ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା:
1. ସମୀକରଣ ଲେଖନ୍ତୁ: ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ (reactants) ଓ ଉତ୍ପାଦ (products) ମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ସମୀକରଣଟି ଲେଖନ୍ତୁ।
2. ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରନ୍ତୁ: ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରନ୍ତୁ।
3. ସମତୁଲ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ: ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ଯୌଗିକରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ। ଏକାଧିକ ମୌଳିକ ଥିବା ଯୌଗିକକୁ ପ୍ରଥମେ ସମତୁଲ କରନ୍ତୁ।
4. ଗୁଣାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ: ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ଆଗରେ ଗୁଣାଙ୍କ (coefficients) ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ଆପଣ ସୂତ୍ରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ଗୁଣାଙ୍କ ବଦଳାଇ ପାରିବେ।
5. ପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ: ସମସ୍ତ ମୌଳିକ ସମତୁଲ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦୋହରାନ୍ତୁ। ଶେଷରେ, ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଅଛି କି ନାହିଁ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
6. ସରଳ କରନ୍ତୁ: ଯଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣାଙ୍କ ଏକ ସାଧାରଣ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ସରଳ କରି ସର୍ବନିମ୍ନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ।

ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ?
ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ: ସମତୁଲ କରିବା ଦ୍ଵାରା ଏହି ନିୟମ ପାଳନ ହୁଏ, ଯାହା କହେ ଯେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ସଠିକ୍ ଗଣନା: ଏହା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପଦାର୍ଥର ପରିମାଣ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ସୂଚନା ଦିଏ, ଯାହା ରାସାୟନିକ ଗଣନା (stoichiometry) ପାଇଁ ଜରୁରୀ ଅଟେ।
ପରୀକ୍ଷାଗାର କାର୍ଯ୍ୟ: ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବା ସମୟରେ କେତେ ପରିମାଣର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ, ତାହା ସମତୁଲ ସମୀକରଣରୁ ଜଣାପଡେ।
ଶିଳ୍ପ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦ ପାଇବା ପାଇଁ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଲୌହ ଓ ଜଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ଲୌହ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ସମୀକରଣକୁ ନିଆଯାଉ:
Fe + H2O -> Fe3O4 + H2

ଏହାକୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ, ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା:
1.  Fe କୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ: 3Fe + H2O -> Fe3O4 + H2
2.  O କୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ: 3Fe + 4H2O -> Fe3O4 + H2
3.  H କୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ: 3Fe + 4H2O -> Fe3O4 + 4H2

Question 5: ନିମୁଲିଖିତ ଉକ୍ତିଗୁଡିକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଲେଖି ସେଗୁଡିକ ସମତ୍ରୁଲ କର । (a)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଏମୋନିଆ ହୁଏ (b)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳଲେ ଜଳ ଓ ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ହୁଏ । (c)     ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଅବକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏଲ୍ତମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମଳେ । (d)    ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋକେନ୍ ଖ୍ୟାସ୍ ଉପୂର୍ନ କରେ ।

Answer: ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସମତ୍ରୁଲ ସମୀକରଣ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଏମୋନିଆ ହୁଏ

ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: H2(g) + N2(g) → NH3(g)

ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 3H2(g) + N2(g) → 2NH3(g)

ଏହି ସମୀକରଣରେ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନର ତିନୋଟି ଅଣୁ (3H2) ନାଇଟ୍ରୋଜେନର ଏକ ଅଣୁ (N2) ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଦୁଇଟି ଏମୋନିଆ ଅଣୁ (2NH3) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 …।

(b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳଲେ ଜଳ ଓ ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ହୁଏ ।

ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: H2S(g) + O2(g) → H2O(l) + SO2(g)

ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 2H2S(g) + 3O2(g) → 2H2O(l) + 2SO2(g)

ଏହି ସମୀକରଣରେ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ର ଦୁଇଟି ଅଣୁ (2H2S) ଅମ୍ଳଜାନର ତିନୋଟି ଅଣୁ (3O2) ସହିତ ଜଳି ଦୁଇଟି ଜଳର ଅଣୁ (2H2O) ଏବଂ ଦୁଇଟି ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ର ଅଣୁ (2SO2) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 …।

(c) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଅବକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏଲ୍ତମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମଳେ ।

ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: BaCl2(aq) + Al2(SO4)3(aq) → BaSO4(s) + AlCl3(aq)

ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 3BaCl2(aq) + Al2(SO4)3(aq) → 3BaSO4(s) + 2AlCl3(aq)

ଏହି ସମୀକରଣରେ, ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ତିନୋଟି ଅଣୁ (3BaCl2) ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ର ଏକ ଅଣୁ (Al2(SO4)3) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ତିନୋଟି ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ର ଅଣୁ (3BaSO4) ଅବକ୍ଷେପ ଭାବରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ଅଣୁ (2AlCl3) ଦ୍ରବଣ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 …। ଏହା ଏକ ଦ୍ୱିବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା4 …।

(d) ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋକେନ୍ ଖ୍ୟାସ୍ ଉପୂର୍ନ କରେ ।

ଅସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: K(s) + H2O(l) → KOH(aq) + H2(g)

ସମତ୍ରୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 2K(s) + 2H2O(l) → 2KOH(aq) + H2(g)

ଏହି ସମୀକରଣରେ, ପୋଟାସିୟମର ଦୁଇଟି ପରମାଣୁ (2K) ଜଳର ଦୁଇଟି ଅଣୁ (2H2O) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ର ଦୁଇଟି ଅଣୁ (2KOH) ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନର ଏକ ଅଣୁ (H2) ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି1 । ଏହା ଏକ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା7 …।

Question 6: ନିମୁଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡିକୁ ସମତ୍ରୁଲ କର । (a)     HNO2  + Ca(OH), (b)      NaOH   + H,SO2 (c)      NaCl + AgNO (d)      BaCI, + H,SO2

Answer: ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କରିବା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସମାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (law of conservation of mass) ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ଅନୁସାରେ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପରମାଣୁ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

(a) HNO3 + Ca(OH)2 → Ca(NO3)2 + H2O
(b) NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + H2O
(c) NaCl + AgNO3 → AgCl + NaNO3
(d) BaCl2 + H2SO4 → BaSO4 + HCl

ସମାଧାନ:

(a) 2HNO3 + Ca(OH)2 → Ca(NO3)2 + 2H2O
(ଏଠାରେ, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ (N), କ୍ୟାଲସିୟମ୍ (Ca), ଅମ୍ଳଜାନ (O), ଏବଂ ଉଦଜାନ (H) ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ଅଛି।)

(b) 2NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + 2H2O
(ଏଠାରେ, ସୋଡିୟମ୍ (Na), ସଲଫର୍ (S), ଅମ୍ଳଜାନ (O), ଏବଂ ଉଦଜାନ (H) ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ଅଛି।)

(c) NaCl + AgNO3 → AgCl + NaNO3
(ଏଠାରେ, ସୋଡିୟମ୍ (Na), କ୍ଲୋରିନ୍ (Cl), ସିଲ୍ଭର୍ (Ag), ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ (N), ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ (O) ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ଅଛି।)

(d) BaCl2 + H2SO4 → BaSO4 + 2HCl
(ଏଠାରେ, ବେରିୟମ୍ (Ba), କ୍ଲୋରିନ୍ (Cl), ସଲଫର୍ (S), ଅମ୍ଳଜାନ (O), ଏବଂ ଉଦଜାନ (H) ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ଅଛି।)

Question 7: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସ୍ତଚାଅ (a)   ଆଇରନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍(କଠିନ) +  ସଲ୍ଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ଼(ଜଳୀୟ)  ==> ଆଇରନ୍  ସଲ୍ଫେଟ୍(ଜଳୀୟ)  + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ (ଗ୍ୟାସ୍) (b)    ଜିଙ୍ଗ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍(କଠିନ) (c)   ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍(ଗ୍ୟାସ୍) + କ୍ଲୋରନ୍(ଗ୍ୟାସ୍) (d)    ମ୍ୟାଗ୍ନେସୟମ୍(କଠନ) + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍(ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍(ଗ୍ୟାସ୍)

Answer: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ପଦାର୍ଥ (ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ) ପରସ୍ପର ସହିତ ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି କିମ୍ବା ଗଠନ କରି ନୂତନ ପଦାର୍ଥ (ଉତ୍ପାଦ) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରମାଣୁ ଓ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ:
ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ (Reactants): ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଉତ୍ପାଦ (Products): ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ନୂତନ ପଦାର୍ଥ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ (Chemical Equation): ଏହା ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଯାହା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ସୂତ୍ର ସହିତ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।
ସନ୍ତୁଳନ (Balancing): ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ସନ୍ତୁଳନ କରିବା ଅର୍ଥ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରଖିବା। ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (Law of Conservation of Mass) ଅନୁସରଣ କରେ।

ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ପ୍ରକାରଭେଦ:

1.  ସଂଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Combination Reaction): ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ମିଶି ଏକ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
2.  ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Decomposition Reaction): ଏକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
3.  ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Displacement Reaction): ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟ ଏକ ମୌଳିକକୁ ତାହାର ଯୌଗିକରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ।
4.  ଦ୍ୱିବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Double Displacement Reaction): ଦୁଇଟି ଯୌଗିକ ନିଜର ଆୟନ ବିନିମୟ କରି ନୂତନ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
5.  ତାପଶୋଷୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Endothermic Reaction): ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ତାପ ଶକ୍ତି ଅବଶୋଷିତ ହୁଏ।
6.  ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Exothermic Reaction): ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ତାପ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ।

ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କିପରି କାମ କରେ:

1.  ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ: ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି ମିଶ୍ରଣ କରାଯାଏ।
2.  ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗା: ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେବା ପାଇଁ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ପୁରୁଣା ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏଥିପାଇଁ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହା ତାପ, ଆଲୋକ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ସରୁ ମିଳିପାରେ।
3.  ପରମାଣୁ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ: ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ହୋଇ ନୂତନ ବନ୍ଧନ ଗଠନ କରନ୍ତି।
4.  ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି: ନୂତନ ବନ୍ଧନ ଗଠନ ହେବା ପରେ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
5.  ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ବା ଅବଶୋଷଣ: ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ତାପଉତ୍ପାଦୀ ହୋଇଥିଲେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାପଶୋଷୀ ହୋଇଥିଲେ ଶକ୍ତି ଅବଶୋଷିତ ହୁଏ।

ପ୍ରାୟୋଗିକ ଉଦାହରଣ:
ଲୁହା କଳଙ୍କି ଲାଗିବା (Rusting of Iron): ଲୁହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୁହା ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା କଳଙ୍କି ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା।
ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Respiration): ଆମ ଶରୀରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଶକ୍ତି, କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଫଟୋସିନ୍ଥେସିସ୍ (Photosynthesis): ଉଦ୍ଭିଦ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ଜଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

Question 8: ତାପଉତ୍ପାଦୀ ଓ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କଂଶ ବ୍ରୁଝ ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ

Answer: ତାପଉତ୍ପାଦୀ ଓ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏକ ବିଶଦ ଆଲୋଚନା

ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଯଥା: ତାପଉତ୍ପାଦୀ (Exothermic) ଓ ତାପଶୋଷୀ (Endothermic)। ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ଶକ୍ତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ।

୧. ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Exothermic Reactions):

ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ତାପ ବାହାରିଥାଏ, ତାହାକୁ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିବା ଏବଂ ଗଠନ ହେବା ସମୟରେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ। ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତି, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀଙ୍କ ଶକ୍ତିଠାରୁ କମ୍ ଥାଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଉତ୍ତାପ ଆକାରରେ ବାହାରିଥାଏ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା:
ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଶି ନୂତନ ବନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଏହି ବନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସମୟରେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କରେ।
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀଙ୍କ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଥାଏ।
ଉଦାହରଣ:
ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ଦହନ (Combustion of Natural Gas): ମିଥେନ୍ (CH4) ଅମ୍ଳଜାନ (O2) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO2) ଓ ଜଳ (H2O) ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ନିର୍ଗତ ହୁଏ।
        CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) + ଉତ୍ତାପ
ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା (Respiration): ଆମ ଶରୀରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (C6H12O6) ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
        C6H12O6(aq) + 6O2(aq) → 6CO2(aq) + 6H2O(l) + ଶକ୍ତି
ଲୁହା କଳଙ୍କି ଲାଗିବା (Rusting of Iron): ଲୁହା ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୁହା ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।

୨. ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Endothermic Reactions):

ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି ଶୋଷିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ବାହାରୁ ଶକ୍ତି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତି, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀଙ୍କ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଅଧିକ ଥାଏ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା:
ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକାରୀ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି (ଉତ୍ତାପ, ଆଲୋକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍) ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି।
ଏହି ଶକ୍ତି ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ନୂତନ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ ପରିବେଶର ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଏ, କାରଣ ଶକ୍ତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ:
ବାଷ୍ପୀକରଣ (Evaporation): ଜଳକୁ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତାପ ଦରକାର।
        H2O(l) + ଉତ୍ତାପ → H2O(g)
ଉଦ୍ଭିଦର ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis): ଉଦ୍ଭିଦ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ଜଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଓ ଅମ୍ଳଜାନରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି।
        6CO2(g) + 6H2O(l) + ଆଲୋକ ଶକ୍ତି → C6H12O6(aq) + 6O2(g)
ନାଇଟ୍ରୋଜେନର ଅକ୍ସିଡେସନ (Oxidation of Nitrogen): ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଶି ନାଇଟ୍ରିକ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
        N2(g) + O2(g) + ଉତ୍ତାପ → 2NO(g)

ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନ ଆମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ।

Question 9: ଶ୍ରାସକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଇଥାଏ ? ବୁଝାଅ

Answer: ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ଜଟିଳ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଜୀବନ୍ତ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଘଟିଥାଏ ଏବଂ ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (ଏକ ପ୍ରକାର ଶର୍କରା) ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ:

1. ଗ୍ଲାଇକୋଲାଇସିସ୍ (Glycolysis): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୋଷର କୋଷରସରେ (cytoplasm) ଘଟିଥାଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ (pyruvate) ଅଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ପରିମାଣର ATP (ଆଡେନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶକ୍ତିର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ରୂପ।

2. କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର (Krebs Cycle) ବା ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଚକ୍ର (Citric Acid Cycle): ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଭିତରକୁ ଯାଇ ଏସେଟାଇଲ୍-CoA (acetyl-CoA) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ଏସେଟାଇଲ୍-CoA ଏକ ଚକ୍ରାକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରେ, ଯାହାକୁ କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚକ୍ରରେ ଅଧିକ ATP, NADH, ଏବଂ FADH2 ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

3. ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳା (Electron Transport Chain) ଏବଂ ଅକ୍ସିଡେଟିଭ୍ ଫସଫୋରିଲେସନ୍ (Oxidative Phosphorylation): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଭିତର ପଟ୍ଟାରେ ଘଟିଥାଏ। NADH ଏବଂ FADH2 ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ଗୁଡ଼ିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇ ଗତି କରିବା ସମୟରେ, ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ATP ସିନ୍ଥେସ୍ ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା ATP ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଅମ୍ଳଜାନ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାର ଶେଷରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରି ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ବହୁ ପରିମାଣର ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ATP ଅଣୁରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହେ, ଯାହା କୋଷର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ ତାପଉତ୍ପାଦୀ କହିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତାପ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ତାପ ଶକ୍ତି ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ତାପ ଶରୀରକୁ ଉଷୁମ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କାରଣ ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ATP ଭାବରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ କୋଷର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ତାପ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Question 10: ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କାହିକି ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ  ?  ଏହି ଦୁଇଟି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ

Answer: ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ କୁହାଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହେଉଥିବା ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥ (ମୌଳିକ ବା ଯୌଗିକ) ମିଶି ଏକ ଜଟିଳ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଜଟିଳ ପଦାର୍ଥ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଗୋଟିଏ ଗଠନ କରେ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।

ଏହାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ଆସନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝିବା:

ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Combination Reaction):
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଅଧିକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ସରଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ପରମାଣୁ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକ ନୂଆ ଅଣୁ ଗଠନ କରନ୍ତି।
ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ: A + B → AB
ଉଦାହରଣ: କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO) ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ୍ (Ca(OH)2) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ସମୀକରଣ: CaO + H2O → Ca(OH)2

ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Decomposition Reaction):
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ।
ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ: AB → A + B
ଉଦାହରଣ: କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (CaCO3) କୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଲେ ଏହା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO) ଏବଂ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO2) ରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ।
ସମୀକରଣ: CaCO3 → CaO + CO2

ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:

1.  ତାପଜ ବିଘଟନ (Thermal Decomposition): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଉତ୍ତାପ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକକୁ ଭଙ୍ଗାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍କୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଲେ ଏହା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
2.  ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଘଟନ (Electrolytic Decomposition): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକକୁ ଭଙ୍ଗାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଳକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ଏହା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
3.  ଆଲୋକ ବିଘଟନ (Photodecomposition): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକକୁ ଭଙ୍ଗାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସିଲଭର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ରଖିଲେ ଏହା ସିଲଭର୍ ଏବଂ କ୍ଲୋରିନ୍ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଛି ଯୋଡ଼ିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଏବଂ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଛି ଭାଙ୍ଗିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା। ତେଣୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ପରସ୍ପରର ବିପରୀତ।

Question 11: ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଦାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ

Answer: ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଛି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଭଳି ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଘଟିଥାଏ।

ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

୧. ତାପ ଦ୍ଵାରା ବିଘଟନ (Thermal Decomposition):
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଏକ ଯୌଗିକକୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଲେ ତାହା ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଯାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (CaCO3) କୁ ଉତ୍ତାପ ଦେଲେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO) ଏବଂ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO2) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: CaCO3(s) → CaO(s) + CO2(g)

୨. ଆଲୋକ ଦ୍ଵାରା ବିଘଟନ (Photodecomposition):
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ ଯୌଗିକକୁ ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସିଲଭର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (AgCl) କୁ ଆଲୋକରେ ରଖିଲେ ଏହା ସିଲଭର୍ (Ag) ଏବଂ କ୍ଲୋରିନ୍ (Cl2) ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଯାଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 2AgCl(s) → 2Ag(s) + Cl2(g)

୩. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦ୍ଵାରା ବିଘଟନ (Electrolytic Decomposition or Electrolysis):
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏକ ଯୌଗିକକୁ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ଦ୍ରବଣରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପାଣି (H2O) କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (H2) ଏବଂ ଅକ୍ସିଜେନ୍ (O2) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: 2H2O(l) → 2H2(g) + O2(g)

Question 12: ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କଂଶ  ?  ଏହି ଦୁଇ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ

Answer: ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ (Difference between Displacement and Double Displacement Reactions):

ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Displacement Reaction) ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Double Displacement Reaction) ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାର ଅଟେ। ଉଭୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପରମାଣୁ ବା ଆୟନଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Displacement Reaction):
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକ (More Reactive Element), ଅନ୍ୟ ଏକ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକ (Less Reactive Element) କୁ ଏକ ଯୌଗିକରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୌଳିକଟି କମ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୌଳିକର ସ୍ଥାନ ନେଇଥାଏ।

ପ୍ରକ୍ରିୟା:
୧. ଏକ ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକ (AB) ନିଆଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ A ଓ B ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ଅଟନ୍ତି।
୨. ଅନ୍ୟ ଏକ ମୌଳିକ (C), ଯାହା A ଠାରୁ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ, ତାହାକୁ ଯୌଗିକ AB ସହିତ ମିଶାଯାଏ।
୩. C, A କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ ଏବଂ ନୂତନ ଯୌଗିକ CB ଗଠନ କରେ।

ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ: A + BC -> AC + B

ଉଦାହରଣ:
Zn(s) + CuSO4(aq) -> ZnSO4(aq) + Cu(s)
ଏଠାରେ, ଜିଙ୍କ୍ (Zn) କପର୍ (Cu) ଠାରୁ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥିବାରୁ, କପର୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ (CuSO4) ରୁ କପର୍‌କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି ଜିଙ୍କ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ (ZnSO4) ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି।

ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Double Displacement Reaction):
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଦୁଇଟି ଯୌଗିକ ନିଜ ନିଜର ଆୟନ (Ions) ଅଦଳବଦଳ କରି ନୂତନ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏଥିରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟ ମୌଳିକକୁ ସିଧାସଳଖ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଆୟନଗୁଡ଼ିକର ବିନିମୟ ହୁଏ।

ପ୍ରକ୍ରିୟା:
୧. ଦୁଇଟି ଯୌଗିକ (AB ଓ CD) ନିଆଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ A, B, C ଓ D ଆୟନ ଅଟନ୍ତି।
୨. AB ଓ CD ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲାବେଳେ, A ଓ C ଏବଂ B ଓ D ନିଜ ସ୍ଥାନ ବଦଳାଇ ନୂତନ ଯୌଗିକ AD ଓ CB ଗଠନ କରନ୍ତି।

ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ: AB + CD -> AD + CB

ଉଦାହରଣ:
Na2SO4(aq) + BaCl2(aq) -> BaSO4(s) + 2NaCl(aq)
ଏଠାରେ, ସୋଡିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ (Na2SO4) ଓ ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (BaCl2) ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ବେରିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ (BaSO4) ଓ ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (NaCl) ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି। ବେରିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ ଏକ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ପଦାର୍ଥ ହୋଇଥିବାରୁ ଅବକ୍ଷେପ (Precipitate) ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ (Key Differences):

ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟ ଏକ ମୌଳିକକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଆୟନଗୁଡ଼ିକର ବିନିମୟ ହୁଏ।
ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକ ଓ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇଟି ଯୌଗିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଅବକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Question 13: ସିଲ୍ଭର୍ ଶୋଧନରେ, କପର୍ ଧାତୁ ଦାରା ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍ଭର୍କୁ ଅପସାରଣ କରି ସିଲ୍ଭର୍ ନିଷ୍ପାସନ କରାଯାଏ । ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରୟାଟକୁ ଲେଖ ।

Answer: ସିଲ୍ଭର୍ ଶୋଧନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, କପର୍ ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍ଭର୍କୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Displacement reaction) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠାରେ କପର୍, ସିଲ୍ଭର୍ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଥିବାରୁ, ଏହା ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍ଭର୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ:

1.  ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପ୍ରଥମେ, ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁକୁ ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରାଯାଇ ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ (AgNO3) ଦ୍ରବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ରବଣରେ ସିଲ୍ଭର୍ ଆୟନ୍ (Ag+) ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ।

2.  କପର୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏହାପରେ, କପର୍ ଧାତୁକୁ ସିଲ୍ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶାଯାଏ। କପର୍ (Cu) ସିଲ୍ଭର୍ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ସିଲ୍ଭର୍ ଆୟନ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କପର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ (Cu(NO3)2) ତିଆରି କରେ ଏବଂ ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।

3.  ସିଲ୍ଭର୍ ସଂଗ୍ରହ: ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପରେ, ଦ୍ରବଣରେ କପର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଥାଏ ଏବଂ ସିଲ୍ଭର୍ ଧାତୁ ତଳେ ଜମା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଜମା ହୋଇଥିବା ସିଲ୍ଭର୍କୁ ଛାଣି ଅଲଗା କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହେଉଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ହେଲା:

Cu(s) + 2AgNO3(aq) → Cu(NO3)2(aq) + 2Ag(s)

Question 14: ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କଣ ବୁଝ ? ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ ।

Answer: ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Precipitation reaction) କହିଲେ ଏପରି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି1 । ଏହି ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ଅବକ୍ଷେପ (precipitate) ଭାବରେ ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଏ1 ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, Na2SO4 (aq) + BaCl2(aq) → BaSO4(s) + 2NaCl(aq) । ଏଠାରେ, (SO4)-2 ଓ Ba2+ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେତୁ ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ, BaSO4 ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ।

Question 15: ଅର୍ଡ୍‌ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅକ୍ଷିକେନ୍ ପରିହାର ଦୃଷ୍ଟରୁ ନିମୁଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୁଇଟିକୁ ବୁଝାଆ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ଦିଆ । (a) ଜାରଣ (b)ବିକାରଣ

Answer: ଜାରଣ (Oxidation) ଏବଂ ବିଜାରଣ (Reduction) ହେଉଛି ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସର୍ବଦା ଏକାଠି ଘଟେ, ଯାହାକୁ ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।

ଜାରଣ (Oxidation):
ଜାରଣ ହେଉଛି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ହରାଏ। ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଜାରିତ ହୁଏ।

ଜାରଣର ଉଦାହରଣ:
1. ଲୁହା କଳଙ୍କି ଲାଗିବା (Rusting of Iron): ଲୁହା ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲୁହା ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Fe2O3) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା କଳଙ୍କି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଲୁହା ଜାରିତ ହୁଏ।
   4Fe(s) + 3O2(g) + xH2O(l) → 2Fe2O3.xH2O(s)
2. ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମର ଦହନ (Burning of Magnesium): ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍ସିଜେନ୍ରେ ଜଳି ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଜାରିତ ହୁଏ।
   2Mg(s) + O2(g) → 2MgO(s)

ବିଜାରଣ (Reduction):
ବିଜାରଣ ହେଉଛି ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ହରାଏ କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ବିଜାରିତ ହୁଏ।

ବିଜାରଣର ଉଦାହରଣ:
1. କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍ର ବିଜାରଣ (Reduction of Copper Oxide): କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍କୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସହିତ ଗରମ କଲେ, କପର ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କପର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବିଜାରିତ ହୁଏ।
   CuO(s) + H2(g) → Cu(s) + H2O(g)
2. ଜିଙ୍କ ଅକ୍ସାଇଡ୍ର ବିଜାରଣ (Reduction of Zinc Oxide): ଜିଙ୍କ ଅକ୍ସାଇଡ୍କୁ କାର୍ବନ ସହିତ ଗରମ କଲେ, ଜିଙ୍କ ଏବଂ କାର୍ବନ ମନୋକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜିଙ୍କ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବିଜାରିତ ହୁଏ।
   ZnO(s) + C(s) → Zn(s) + CO(g)

ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Redox Reaction):
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଜାରଣ ଏବଂ ବିଜାରଣ ଉଭୟ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଘଟେ, ତାହାକୁ ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଏ (ଜାରିତ ହୁଏ) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ (ବିଜାରିତ ହୁଏ)।

Question 16: ଏକ ଉଜ୍ଜଳ ବାଦାମୀ ବର୍ଣର ମୌଳିକ ‘X’କୁ ଗରମ କଲେ କଳା ହୋଇଯାଏ  । ମୌଳିକ ‘X’ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକର ନାମ ଲେଖ

Answer: ଏକ ଉଜ୍ଜଳ ବାଦାମୀ ବର୍ଣ୍ଣର ମୌଳିକ ‘X’ କୁ ଗରମ କଲେ କଳା ହୋଇଯାଏ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠାରେ ମୌଳିକ ‘X’ ହେଉଛି କପର୍ (Cu)। ଯେତେବେଳେ କପର୍‌କୁ ଗରମ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଅକ୍ସିଜେନ୍ (O2) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CuO) ସୃଷ୍ଟି କରେ। କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ କଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ। ଏହି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି:

2Cu(s) + O2(g) → 2CuO(s)

ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ, କପର୍ (Cu) ଅକ୍ସିଜେନ୍ ସହିତ ମିଶି ଜାରିତ (oxidise) ହେଉଛି ଏବଂ କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CuO) ଗଠନ କରୁଛି। ଏହା ଏକ ସଂଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (combination reaction)ର ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ମିଶି ଏକ ନୂତନ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

Question 17: ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗ୍ରଡିକ ଉପରେ ଆମେ କାହିକି ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଥାଉଁ  ?

Answer: ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆମେ କାହିଁକି ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଥାଉ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ପ୍ରଥମେ ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା (oxidation) ଓ ସଂକ୍ଷାରଣ (corrosion) ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ। ଲୁହା ଏକ ଧାତୁ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ପରିବେଶରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କଳଙ୍କି ଲାଗିଥାଏ। ଏହି କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ କୁହାଯାଏ। ସଂକ୍ଷାରଣ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ନିଜର ଗୁଣ ହରାଇଥାନ୍ତି।

ରଙ୍ଗ ଲଗାଇବାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଲୌହ ପଦାର୍ଥକୁ ସଂକ୍ଷାରଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ରଙ୍ଗ ଏକ ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ଆସ୍ତରଣ ଭାବରେ କାମ କରେ, ଯାହା ଲୁହା ଓ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ। ଏହା ଫଳରେ, ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳ ଲୁହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଲୁହା କଳଙ୍କି ଲାଗିବାରୁ ବଞ୍ଚିଯାଏ।

Question 18: ତୈଳ ଓ ଚବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ କାହିକି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ  ?

Answer: ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଭର୍ତ୍ତି କରିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟକୁ ଜାରଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଜାରଣ ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ତେଲ ଏବଂ ଚର୍ବି ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଦ, ଗନ୍ଧ ଏବଂ ଗୁଣବତ୍ତା ହ୍ରାସ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖାଦ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ଏବଂ ଖାଇବା ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ୍ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ସହଜରେ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବାରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଏ, ଏହା ଡବା ଭିତରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନକୁ ବାହାର କରିଦିଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଅମ୍ଳଜାନର ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ରୋକିଥାଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ଥର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତେଜ ରହିଥାଏ।

Question 19: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ନିମୁଲିଖିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଅ (a) ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion) (b) ରହିଣଆ ଅବସ୍ଥା (Rancidity)

Answer: ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion):
ସଂକ୍ଷାରଣ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ପରିବେଶ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେତୁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏହା ଏକ ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା (oxidation process), ଯେଉଁଥିରେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ହରାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ପରିବେଶରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଧାତୁର ଶକ୍ତି ଏବଂ ରୂପକୁ କମାଇ ଦେଇଥାଏ।

ସଂକ୍ଷାରଣର କାରଣ:
ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen): ଅମ୍ଳଜାନ ସଂକ୍ଷାରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ। ଧାତୁ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଧାତୁକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥାଏ।
ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Moisture): ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଧାତୁରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋକେମିକାଲ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ସଂକ୍ଷାରଣକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ।
ଅମ୍ଳ (Acids): ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶରେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଅମ୍ଳ ଧାତୁ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଧାତୁର ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଲବଣ (Salts): ଲବଣ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷାରଣକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ ଥିବା ଧାତୁରେ ଲବଣ ଯୋଗୁଁ ଶୀଘ୍ର କଳଙ୍କ ଲାଗିଥାଏ।

ସଂକ୍ଷାରଣର ପ୍ରକାର:
ସାଧାରଣ ସଂକ୍ଷାରଣ (Uniform Corrosion): ଏହି ପ୍ରକାର ସଂକ୍ଷାରଣରେ ଧାତୁର ସମଗ୍ର ପୃଷ୍ଠ ସମାନ ଭାବରେ କ୍ଷୟ ହୋଇଥାଏ।
ଗାଲ୍ଭାନିକ୍ ସଂକ୍ଷାରଣ (Galvanic Corrosion): ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଏକାଠି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ (electrolyte) ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଗାଲ୍ଭାନିକ୍ ସଂକ୍ଷାରଣ ହୁଏ।
ପିଟିଙ୍ଗ୍ ସଂକ୍ଷାରଣ (Pitting Corrosion): ଏହି ପ୍ରକାର ସଂକ୍ଷାରଣରେ ଧାତୁ ପୃଷ୍ଠରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗର୍ତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
କ୍ରେଭିସ୍ ସଂକ୍ଷାରଣ (Crevice Corrosion): ଏହି ସଂକ୍ଷାରଣ ଧାତୁର ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ସଂକ୍ଷାରଣର ନିରାକରଣ ପାଇଁ ଉପାୟ:
ରଙ୍ଗ କରିବା (Painting): ଧାତୁ ଉପରେ ରଙ୍ଗର ଆସ୍ତରଣ ଦେଲେ, ଏହାକୁ ପରିବେଶରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ହୁଏ।
ଗାଲ୍ଭାନାଇଜେସନ୍ (Galvanization): ଲୌହ ଉପରେ ଜିଙ୍କ୍ର ଆସ୍ତରଣ ଦେଲେ ଏହା ସଂକ୍ଷାରଣରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ଆନୋଡାଇଜିଙ୍ଗ୍ (Anodizing): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଧାତୁ ଉପରେ ଏକ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ, ଯାହା ସଂକ୍ଷାରଣକୁ ରୋକିଥାଏ।
ମିଶ୍ର ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା (Using Alloys): କେତେକ ମିଶ୍ର ଧାତୁ ସଂକ୍ଷାରଣ ପ୍ରତିରୋଧୀ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଯେପରିକି ଷ୍ଟେନଲେସ୍ ଷ୍ଟିଲ୍।

ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥା (Rancidity):
ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ତୈଳ ଏବଂ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ହେଉଥିବା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଖାଦ୍ୟରେ ଅପ୍ରୀତିକର ଗନ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ୱାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ଜାରଣ (oxidation) କିମ୍ବା ଜଳ ବିଶ୍ଳେଷଣ (hydrolysis) ହେତୁ ହୋଇଥାଏ।

ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥାର କାରଣ:
ଜାରଣ (Oxidation): ତୈଳ ଏବଂ ଚର୍ବି ବାୟୁରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଜାରିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଜଳ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Hydrolysis): ଜଳର ଉପସ୍ଥିତିରେ ତୈଳ ଏବଂ ଚର୍ବି ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲିସେରଲରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆଲୋକ (Light): ଆଲୋକ ତୈଳ ଏବଂ ଚର୍ବିର ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ।
ଉତ୍ତାପ (Heat): ଉତ୍ତାପ ମଧ୍ୟ ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଉପାୟ:
ପ୍ରତିଜାରକ ବ୍ୟବହାର କରିବା (Using Antioxidants): ପ୍ରତିଜାରକ ଖାଦ୍ୟରେ ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମନ୍ଥର କରିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭିଟାମିନ୍ ଇ (Vitamin E) ଏବଂ ବି.ଏଚ୍.ଟି. (BHT)।
ବାୟୁରୋଧୀ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା (Storing in Airtight Containers): ଖାଦ୍ୟକୁ ବାୟୁରୋଧୀ ପାତ୍ରରେ ରଖିଲେ ଅମ୍ଳଜାନର ସଂସ୍ପର୍ଶ କମିଯାଏ ଏବଂ ରହିଣିଆ ଅବସ୍ଥାକୁ ରୋକାଯାଇପାରେ।
ଥଣ୍ଡା ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା (Storing in Cool Places): ଖାଦ୍ୟକୁ ଥଣ୍ଡା ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ଥର ହୁଏ।
ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ଗ୍ୟାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା (Using Nitrogen Gas): ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଜିଙ୍ଗରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ଗ୍ୟାସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ଅମ୍ଳଜାନକୁ ବାହାର କରି ଜାରଣକୁ ରୋକିଥାଏ।