Question 1: ସୌର ବୁଲାର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଆ

Answer: ସୌର ବୁଲାର (Solar Cooker) ଏକ ଏପରି ଉପକରଣ ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷେଇ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଳେଣୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ।

ସୌର ବୁଲାରର ଗଠନ:
ସୌର ଚୁଲାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1.  ଆଧାର ପାତ୍ର (Insulated Box): ଏହା ଏକ ବନ୍ଦ ଡବା ପରି, ଯାହା ଭିତରେ ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ପାତ୍ର ରଖାଯାଏ। ଏହି ପାତ୍ରଟି ଉତ୍ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଥାଏ। ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବାହାର ପାଖରେ କଳା ରଙ୍ଗର ପ୍ରଲେପ ଦିଆଯାଇଥାଏ, କାରଣ କଳା ରଙ୍ଗ ଅଧିକ ତାପ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ।

2.  ତାପଶୋଷୀ ଆଚ୍ଛାଦନ (Glass Cover): ଏହା ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ଏହା କାଚରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। କାଚ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରର ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ପାତ୍ର ଭିତରେ ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଥାଏ।

3.  ପ୍ରତିଫଳକ (Reflector): ଏହା ଦର୍ପଣ ପରି ଏକ ଚିକ୍କଣ ପୃଷ୍ଠ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରକୁ ପଠାଇଥାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଆଲୁମିନିୟମ ଧାତୁ କିମ୍ବା କାଚରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତିଫଳକକୁ ଏପରି ଭାବରେ ଘୂରାଇ ହୁଏ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସବୁବେଳେ ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ିବ।

ସୌର ବୁଲାରର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:
ସୌର ଚୁଲାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

1.  ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପ୍ରତିଫଳକ ଉପରେ ପଡ଼େ ଏବଂ ଏହା ଆଧାର ପାତ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ।

2.  ଆଧାର ପାତ୍ରର କଳା ରଙ୍ଗ ସେହି କିରଣରୁ ତାପ ଶୋଷଣ କରେ ଏବଂ ପାତ୍ର ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ାଇଥାଏ।

3.  କାଚ ଆବରଣ ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ି ରହେ।

4.  ଏହି ତାପରେ ରୋଷେଇ ପାତ୍ରରେ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଗରମ ହୁଏ ଏବଂ ସିଝିଯାଏ।

ସୌର ବୁଲାରର ଉପକାରିତା:
ଏହା ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ, କାରଣ ଏହା କୌଣସି ପ୍ରକାର ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ।
ଏହା ମାଗଣାରେ ମିଳୁଥିବା ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତେଣୁ ଏହା ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ କରିଥାଏ।
ଏହା ସହଜରେ ତିଆରି କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରିବା ମଧ୍ୟ ସହଜ।

ସୌର ବୁଲାରର ବ୍ୟବହାର:
ସୌର ଚୁଲାର ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ରୋଷେଇ କରିପାରିବା, ଯେପରିକି ଡାଲି, ଭାତ, ତରକାରୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଝା ଖାଦ୍ୟ।

ସୌର ବୁଲାରର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ସୌର ଚୁଲା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

1.  ବାକ୍ସ ସୌର ଚୁଲା (Box Solar Cooker): ଏହା ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସହଜରେ ତିଆରି ହୋଇପାରୁଥିବା ସୌର ଚୁଲା। ଏହା ଏକ ଡବା ପରି, ଯାହା ଭିତରେ ଖାଦ୍ୟ ରଖାଯାଏ ଏବଂ ଉପରେ କାଚ ଆବରଣ ଥାଏ।

2.  ପ୍ୟାନେଲ ସୌର ଚୁଲା (Panel Solar Cooker): ଏଥିରେ ଅନେକ ପ୍ରତିଫଳକ ପ୍ୟାନେଲ ଲାଗିଥାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରିଥାଏ। ଏହା ବାକ୍ସ ସୌର ଚୁଲା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

3.  ଅବତଳ ସୌର ଚୁଲା (Parabolic Solar Cooker): ଏଥିରେ ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରିଥାଏ। ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଏବଂ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ରୋଷେଇ କରିପାରେ।

ସୌର ଚୁଲା ଏକ ଉତ୍ତମ ଉପକରଣ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହିତ ଆମର ରୋଷେଇ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ କରିପାରେ।

Question 2: କୁଆରରୁ କିପରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିହେବ ବର୍ଣ୍ଣନ କରା

Answer: ଜୁଆର ଶକ୍ତିରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ସମୁଦ୍ରର ଜୁଆର ଏବଂ ଭଟ୍ଟା ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରି କରାଯାଏ:

1. ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ: ପ୍ରଥମେ, ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ନଦୀର ମୁହାଣ କିମ୍ବା ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୁଆରର ଉଚ୍ଚତା ଅଧିକ ରହେ।

2. ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ: ଏକ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାୟ 20 କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇପାରେ। ଏହି ଜଳାଶୟ ନଦୀ ମୁହାଣରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଜୁଆର ସମୟରେ ପାଣିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

3. ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ ସ୍ଥାପନ: ଜଳାଶୟରେ ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ (Sluice gate) ଲଗାଯାଏ। ଏହି ଗେଟ୍ଗୁଡ଼ିକ ଜଳର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଉଚ୍ଚ ଜୁଆର ସମୟରେ ଏହି ଗେଟ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଲାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳ ଜଳାଶୟ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ।

4. ଜଳ ସଂଗ୍ରହ: ଉଚ୍ଚ ଜୁଆର ସମୟରେ ଗେଟ୍ ଖୋଲିବା ପରେ ଜଳ ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ଜଳାଶୟଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହାପରେ ଗେଟ୍ ବନ୍ଦ କରି ଦିଆଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳ ଜଳାଶୟ ଭିତରେ ରହିଯାଏ।

5. ଟର୍ବାଇନ୍ ଚାଳନା: ଜଳାଶୟରେ ସଂଗୃହୀତ ଜଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଛଡ଼ାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଜଳର ପ୍ରବାହ ଟର୍ବାଇନ୍ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ। ଟର୍ବାଇନ୍ ସହିତ ଜେନେରେଟର୍ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଘୂରିବାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇଥାଏ।

6. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବାଦ୍ୱାରା ଜେନେରେଟର୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍‌କୁ ଟ୍ରାନ୍ସମିସନ୍ ଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜୁଆରର ଗତିଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପୁନଃ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, ଯାହା ପରିବେଶ ଉପରେ କମ୍ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।

ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର କେତେକ ଉଦାହରଣ:
ଲା ରାନସ୍ (La Rance) ଜୁଆର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର, ଫ୍ରାନ୍ସ: ଏହା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଜୁଆର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର।
ଅନ୍ନାପୋଲିସ୍ ରୟାଲ୍ ଜେନେରେଟିଙ୍ଗ ଷ୍ଟେସନ୍, କାନାଡା: ଏହା ଉତ୍ତର ଆମେରିକାର ପ୍ରଥମ ଜୁଆର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର।
ଭାରତରେ କଚ୍ଛ ଉପସାଗର ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ହୁଗୁଳୀ ନଦୀ ମୁହାଣରେ ଏହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି ।

ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଲାଭ:
ଏହା ଏକ ପୁନଃ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।
ଏହା ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ କମ୍ କରିଥାଏ।
ଜୁଆର ଶକ୍ତି ସବୁ ସମୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ନିରନ୍ତର ହୋଇପାରେ।

ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଅସୁବିଧା:
ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଖର୍ଚ୍ଚ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।
ଏହା ସମୁଦ୍ର ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।
ଏହା କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୁଆରର ଉଚ୍ଚତା ଅଧିକ ଥାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଜୁଆର ଶକ୍ତି ଏକ ଉପାଦେୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ସ ହୋଇପାରେ, ଯଦି ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ।

Question 3: ସୂର୍ଯ୍ୟ ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର – ଏ ଉକ୍ତିର ଯଥାରିତା ଦର୍ଶାଆ

Answer: ସୂର୍ଯ୍ୟ ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର – ଏହି ଉକ୍ତିଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ଅଟେ। ପୃଥିବୀରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବା ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଆଲୋକ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ଦିଏ ତାହା ନୁହେଁ, ବରଂ ପୃଥିବୀର ଜଳବାୟୁ, ପରିବେଶ ଏବଂ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର, ତାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

1. ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis): ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (glucose) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ମୂଳ ଆଧାର ଅଟେ, କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଅମ୍ଳଜାନ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

2. ଜଳଚକ୍ର (Water Cycle): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଏବଂ ହ୍ରଦର ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଯାଏ। ଏହି ବାଷ୍ପ ଥଣ୍ଡା ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ପରେ ବର୍ଷା ରୂପରେ ପୁନର୍ବାର ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଆସେ। ଏହି ଜଳଚକ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ଏବଂ କୃଷି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ।

3. ବାୟୁ ପ୍ରବାହ (Wind Currents): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ବାୟୁଚାପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଏବଂ ବାୟୁ ଉଚ୍ଚଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ନିମ୍ନଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଯାହା ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରବାହକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପବନଚକ୍କି ସାହାଯ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ।

4. ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossil Fuels): କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ଭଳି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁ ମାଟିତଳେ ପୋତି ହୋଇ ରହିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଇନ୍ଧନକୁ ଜାଳି ଆମେ ତାପ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପାଇଥାଉ।

5. ସୌର ଶକ୍ତି (Solar Energy): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ। ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ (solar panels) ସାହାଯ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଘରୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ, ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ପରିବହନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ସୌର ଶକ୍ତି ଏକ ପରିଷ୍କାର ଏବଂ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ଅଟେ।

6. ସମୁଦ୍ରର ଢେଉ (Ocean Waves): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ପବନର ଗତି ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ରରେ ଢେଉ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଢେଉଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଏକ ଅସରନ୍ତି ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ। ଏହା କେବଳ ଆଲୋକ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ଦିଏ ନାହିଁ, ବରଂ ପୃଥିବୀର ଜଳବାୟୁ, ପରିବେଶ ଏବଂ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଠନ କରିପାରିବା।

ଉଦାହରଣ:
ସୌର ଚୁଲି (Solar Cooker): ସୌର ଚୁଲି ଏକ ଉପକରଣ ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଏକ କଳା ରଙ୍ଗର ବାକ୍ସ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଭିତରେ ଆଲୋକକୁ ଅଧିକ ଶୋଷଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ଏହି ବାକ୍ସ ଉପରେ ପଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ତାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ଧାଯାଇପାରେ।
ସୋଲାର ୱାଟର ହିଟର (Solar Water Heater): ସୋଲାର ୱାଟର ହିଟର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଣି ଗରମ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏଥିରେ ଥିବା ପ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଶୋଷଣ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଶକ୍ତି ପାଣିକୁ ଗରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ କମିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପରିବେଶ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।
ପବନ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ (Wind energy production): ପବନ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ବଡ଼ ବଡ଼ ପବନଚକ୍କି ଲଗାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ପବନର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଘୂରିଥାଏ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପ୍ରଦୂଷଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

Question 4: ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଷ୍ଟର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର କାର୍ଯ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରା

Answer: ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାକି ଗୋବର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବ ଆବର୍ଜନାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶକୁ ସାର ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରହିଛି, ଯାହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ:

1. ପ୍ରବେଶ ପାତ୍ର (Inlet Chamber): ଏହା ପ୍ଲାଣ୍ଟର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ। ଏଥିରେ ଗୋବର ଏବଂ ପାଣିକୁ 4:5 ଅନୁପାତରେ ମିଶାଇ ଏକ ମଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହି ମଣ୍ଡକୁ ଭଲଭାବରେ ଫେଣ୍ଟି ଏକ ନଳୀ ଦେଇ ଡାଇଜେଷ୍ଟରକୁ ପଠାଯାଏ।

2. ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପ (Digester): ଏହା ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ। ଏହା ଇଟା ଓ ସିମେଣ୍ଟରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଭୂମି ଉପରେ ଏବଂ ଦୁଇ ତୃତୀୟାଂଶ ଭୂମି ତଳେ ରହିଥାଏ। ଏହି କୂପରେ ଗୋବର ଓ ପାଣିର ମିଶ୍ରଣ ଜମା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

3. ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଡୋମ୍ (Gas Holder/Dome): ଏହା ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପ ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖେ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଇସ୍ପାତ୍ରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଜିକାଲି ସିମେଣ୍ଟ ଓ କଂକ୍ରିଟ୍ରେ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରାଯାଉଛି। ଏହି ଡୋମ୍ ବାୟୁରୋଧୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମିଥାନୋଜେନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ମିଥେନ୍, କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ ଭଳି ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସର ପରିମାଣ 65-75% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ। ଗ୍ୟାସ୍ ଚାପରେ ଡୋମ୍ ଉପରକୁ ଉଠେ।

4. ନିଗମନ ନଳୀ (Outlet Pipe): ଏହି ନଳୀ ଦେଇ ଗ୍ୟାସ୍ ରୋଷେଇ ଘରକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚାପରେ ଜାଳିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥାଏ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ:

1. ମଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପ୍ରଥମେ ଗୋବର ଏବଂ ପାଣିକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ମିଶାଇ ମଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

2. ଡାଇଜେଷ୍ଟରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର: ଏହି ମଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ ପାତ୍ର ଦେଇ ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପକୁ ପଠାଯାଏ।

3. ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଡାଇଜେଷ୍ଟରରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମିଥାନୋଜେନ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଗୋବରକୁ ବିଘଟନ କରି ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

4. ଗ୍ୟାସ୍ ସଂଗ୍ରହ: ଉତ୍ପାଦିତ ଗ୍ୟାସ୍ ଡୋମ୍ ଭିତରେ ଜମା ହୋଇ ରହେ ଏବଂ ଚାପ ବଢ଼ିଲେ ଡୋମ୍ ଉପରକୁ ଉଠେ।

5. ଗ୍ୟାସ୍ ବ୍ୟବହାର: ନିଗମନ ନଳୀ ଦ୍ଵାରା ଗ୍ୟାସକୁ ରୋଷେଇ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

6. ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶର ବ୍ୟବହାର: ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପରେ ବାହାରୁଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶକୁ ସାର ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ଜମି ପାଇଁ ଉର୍ବରକ ଭାବରେ କାମ କରେ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟର ଉପକାରିତା:
ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ: ଏହା ଗୋବର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୈବ ଆବର୍ଜନାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖେ।
ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ: ଏହା ରୋଷେଇ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜାଳେଣି ଯୋଗାଇଥାଏ।
ଉର୍ବରକ: ଏହା ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶକୁ ଉର୍ବରକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ: ଏହା ଧୂଆଁହୀନ ହୋଇଥିବାରୁ ଶ୍ୱାସ ଜନିତ ରୋଗର ଆଶଙ୍କା କମାଇଥାଏ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରୀ ସହାୟତା ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ, ଯାହା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।

ବାସ୍ତବରେ, ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଏକ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଯାହା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ବିକାଶ ପାଇଁ ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ। ଏହା କେବଳ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 5: ସୋଲାର ସେଲ୍ କ’ଶ ?  ଏହାର  ଉପକାରିତା  ଉଲ୍ଲେଖ  କର ।

Answer: ସୋଲାର ସେଲ୍ (Solar cell) ଏକ ଏପରି ଉପକରଣ ଯାହା ସୌରଶକ୍ତିକୁ ସିଧାସଳଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ଏହା ଆଲୋକ ଭୋଲ୍ଟୀୟ ପ୍ରଭାବ (Photo voltaic effect) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଅର୍ଦ୍ଧପରିବାହୀ (Semi conductor) ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଆଲୋକ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଭବାନ୍ତର (Potential difference) ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ:

1. ଉପାଦାନ: ସୋଲାର ସେଲ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ସିଲିକନ୍ (Silicon) ଦ୍ଵାରା ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧପରିବାହୀ ପଦାର୍ଥ। ସିଲିକନ୍ ପରମାଣୁର ବାହ୍ୟତମ କକ୍ଷରେ 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଚତୁଃସଂଯୋଜୀ (Tetravalent)।

2. N-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ (N-type Silicon): ସିଲିକନ୍ ସହିତ ଆର୍ସେନିକ୍ (Arsenic) ଭଳି ପଞ୍ଚସଂଯୋଜୀ (Pentavalent) ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇଲେ N-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ଆର୍ସେନିକ୍ର ଅତିରିକ୍ତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବୁଲିପାରେ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

3. P-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ (P-type Silicon): ସେହିପରି, ସିଲିକନ୍ ସହିତ ବୋରନ୍ (Boron) ଭଳି ତ୍ରିସଂଯୋଜୀ (Trivalent) ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇଲେ P-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ବୋରନ୍ରେ ଗୋଟିଏ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ‘ହୋଲ୍’ (hole) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଧନାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

4. P-N ଜଙ୍କସନ୍ (P-N Junction): ଏକ ସୋଲାର ସେଲ୍ N-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ ଓ P-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ର ସଂଯୋଗରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସଂଯୋଗ ସ୍ଥଳରେ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କ୍ଷେତ୍ର (electric field) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାକୁ P-N ଜଙ୍କସନ୍ କୁହାଯାଏ।

5. ଆଲୋକର ପ୍ରଭାବ: ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସୋଲାର ସେଲ୍ ଉପରେ ପଡ଼େ, ଫୋଟନ୍ (photons) ଗୁଡ଼ିକ ସିଲିକନ୍ ପରମାଣୁ ସହିତ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ହୋଲ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

6. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ: P-N ଜଙ୍କସନ୍ର ବିଦ୍ୟୁତ୍ କ୍ଷେତ୍ର ମୁକ୍ତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗୁଡ଼ିକୁ N-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ ଆଡ଼କୁ ଓ ହୋଲ୍ ଗୁଡ଼ିକୁ P-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ ଆଡ଼କୁ ଠେଲି ଦିଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେଲ୍ରେ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଭବାନ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଯଦି ଏକ ବାହ୍ୟ ସର୍କିଟ୍ (external circuit) ସହିତ ସଂଯୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

7. ସୋଲାର ସେଲ୍ ପ୍ୟାନେଲ୍ (Solar Cell Panel): ଗୋଟିଏ ସୋଲାର ସେଲ୍ ସାଧାରଣତଃ କମ୍ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ (voltage) ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ (ପ୍ରାୟ 0.5 ରୁ 1.0V)। ଅଧିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ସୋଲାର ସେଲ୍କୁ ଏକାଠି ଯୋଡ଼ାଯାଇ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ସୋଲାର ସେଲ୍‌ର ଉପକାରିତା:
ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ: ସୋଲାର ସେଲ୍ କୌଣସି ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏହା ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।
ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଏକ ଅସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, ତେଣୁ ସୋଲାର ସେଲ୍ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାଇପାରିବା।
କମ୍ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଖର୍ଚ୍ଚ: ଏହାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହୁତ କମ୍ ହୋଇଥାଏ।
ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ: ଯେଉଁଠାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଯୋଗ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ସୋଲାର ସେଲ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇପାରେ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍: ଘରର ଛାତ ଉପରେ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍ ଲଗାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ କମ୍ ହୋଇପାରିବ।
ସୌରଚାଳିତ ଯାନବାହନ: ସୋଲାର ସେଲ୍ ବ୍ୟବହାର କରି କାର୍, ବାଇକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାନବାହନ ଚଳାଯାଇପାରିବ।
ଉପଗ୍ରହ ଓ ମହାକାଶ ଯାନ: ମହାକାଶରେ ଥିବା ଉପଗ୍ରହ ଓ ଯାନ ଗୁଡ଼ିକରେ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ।
ଟ୍ରାଫିକ୍ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଓ ରାସ୍ତା ଆଲୋକ: ସୋଲାର ସେଲ୍ ଦ୍ୱାରା ଟ୍ରାଫିକ୍ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଓ ରାସ୍ତା ଆଲୋକକୁ ଚଳାଇବା ସହଜ ହୋଇଥାଏ।

Question 6: ନଦୀବନ୍ଧ  ଯୋଜନା  ଦ୍ୱାରା  କିପରି  ଶକ୍ତି  ଉତ୍ପାଦନ  କରାଯାଏ ?

Answer: ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା (River dam project) ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ନଦୀର ପ୍ରବାହକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ଯୋଜନା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ସୋପାନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

୧. ନଦୀରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ: ପ୍ରଥମେ, ନଦୀ ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବନ୍ଧ ନଦୀର ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖି ଏକ ବିରାଟ ଜଳଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହି ଜଳଭଣ୍ଡାରକୁ ରିଜର୍ଭୋୟର କୁହାଯାଏ।

୨. ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ: ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ହେବା ପରେ ନଦୀର ଜଳ ସେହି ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ଜମା ହେବାକୁ ଲାଗେ। ଜଳଭଣ୍ଡାରର ଜଳସ୍ତର ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏଥିରେ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଶକ୍ତି (Potential energy) ସଂଗ୍ରହ ହୋଇଥାଏ।

୩. ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ବନ୍ଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ କିଛି ଗେଟ୍ (Gate) ଲଗାଯାଇଥାଏ, ଯାହାକୁ ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗେଟ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଜଳଭଣ୍ଡାରରୁ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଗେଟ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଲିଲେ ଜଳ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ।

୪. ଟର୍ବାଇନ୍ ସ୍ଥାପନ: ବନ୍ଧର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଟର୍ବାଇନ୍ (Turbine) ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥାଏ। ଟର୍ବାଇନ୍ ଏକ ପ୍ରକାରର ଚକ୍ର ଯାହା ଜଳର ଗତିଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରେ। ଏହି ଟର୍ବାଇନ୍ ସିଧାସଳଖ ଜେନେରେଟର୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

୫. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଯେତେବେଳେ ଜଳଭଣ୍ଡାରରୁ ଜଳ ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ ଦେଇ ତଳକୁ ଖସେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଟର୍ବାଇନ୍ ଉପରେ ପଡ଼ି ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ଘୂରାଇଥାଏ। ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବା ଦ୍ୱାରା ଜେନେରେଟର୍ ମଧ୍ୟ ଘୂରେ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜେନେରେଟର୍‌ରେ ଥିବା ଆର୍ମେଚର୍ (Armature) ଘୂରିବା ଦ୍ଵାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ।

୬. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ: ଉତ୍ପାଦିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିକୁ ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମର୍ (Transformer) ମାଧ୍ୟମରେ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଏ। ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଟାୱାର ଏବଂ ତାର ମାଧ୍ୟମରେ ଘର, କାରଖାନା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।

ବ୍ୟବହୃତ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଓ ଉପାଦାନ:
ବନ୍ଧ (Dam): ଜଳକୁ ଅଟକାଇବା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ କଂକ୍ରିଟ୍ କିମ୍ବା ମାଟିର ନିର୍ମାଣ।
ଜଳଭଣ୍ଡାର (Reservoir): ବନ୍ଧ ପଛରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜଳର ବିରାଟ ଭଣ୍ଡାର।
ସ୍ଲୁଇସ୍ ଗେଟ୍ (Sluice Gate): ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଗେଟ୍।
ଟର୍ବାଇନ୍ (Turbine): ଜଳର ଗତିଶକ୍ତିକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର।
ଜେନେରେଟର୍ (Generator): ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର।
ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମର୍ (Transformer): ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗ:
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ। ଏହା ଦ୍ଵାରା ଉତ୍ପାଦିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଘର, କାରଖାନା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଜଳସେଚନ: ଜଳଭଣ୍ଡାରର ଜଳ କୃଷି ଜମିରେ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯାହା ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।
ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଦ୍ଵାରା ବନ୍ୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ, କାରଣ ବନ୍ଧ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଥାଏ।
ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ: ଜଳଭଣ୍ଡାରର ଜଳକୁ ବିଶୋଧନ କରି ପାନୀୟ ଜଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ସହିତ ଜଳସେଚନ, ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ ଭଳି ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।

Question 7: ପାର୍ଥିକ୍ୟ  ଦର୍ଶାଆ । ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଓ ନବୀକରଣଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତ ଉତ୍ସ

Answer: ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ (Renewable Energy Sources):
ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷୟ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍, ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟ ଅସରନ୍ତି ଅଟନ୍ତି।
କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ: ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯେପରିକି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, ପବନ, ଜଳ ଏବଂ ଭୂତଳ ଉତ୍ତାପ। ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ବ୍ୟବହାର କରି ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ।
ପ୍ରକାରଭେଦ: ସୌର ଶକ୍ତି (ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରୁ), ପବନ ଶକ୍ତି, ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି (ନଦୀ ଏବଂ ଜଳପ୍ରପାତରୁ), ଜୈବ ଶକ୍ତି (ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କଠାରୁ), ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି (ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରୁ ଆସୁଥିବା ଉତ୍ତାପ) ଇତ୍ୟାଦି।
ପ୍ରାୟୋଗିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ପବନ ଟର୍ବାଇନ୍ ପବନର ଗତିଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରେ। ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଡ୍ୟାମ୍ ନଦୀର ଜଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଟର୍ବାଇନ୍ ଚଳାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ (ଟେକ୍ନିକାଲ୍ ଡିଟେଲ୍ସ): ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ଫୋଟୋଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ ପ୍ରଭାବ (photovoltaic effect) ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସେମିକଣ୍ଡକ୍ଟରରେ ପଡ଼ିଲେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗତି କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ପବନ ଟର୍ବାଇନ୍ ବ୍ଲେଡ୍ ଦ୍ୱାରା ପବନର ଗତିଶକ୍ତିକୁ ଟର୍ବାଇନର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ, ଯାହା ଜେନେରେଟରକୁ ଚଳାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ବାସ୍ତବ ଦୁନିଆରେ ପ୍ରୟୋଗ: ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ଲଗାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଉଛି। ପବନ ଫାର୍ମଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଛି। ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ଜଳଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଛନ୍ତି।

ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ (Non-Renewable Energy Sources):
ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ସୀମିତ ଏବଂ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ବହୁତ ସମୟ ଲାଗେ, ଯାହା ମଣିଷ ଜୀବନକାଳ ତୁଳନାରେ ଅନେକ ଅଧିକ।
କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ: ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (fossil fuels) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଳି ବାହାର କରାଯାଏ ଏବଂ ଜାଳି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ।
ପ୍ରକାରଭେଦ: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ (ତୈଳ), ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ଆଣବିକ ଶକ୍ତି (ୟୁରାନିୟମ୍ ପରି ପଦାର୍ଥରୁ)।
ପ୍ରାୟୋଗିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: କୋଇଲାକୁ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଜାଳି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପରିବହନ ସାଧନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍କୁ ଘରୋଇ ଉପକରଣ ଏବଂ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ (ଟେକ୍ନିକାଲ୍ ଡିଟେଲ୍ସ): କୋଇଲା ଜାଳିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଉତ୍ତାପ ପାଣିକୁ ଗରମ କରି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ କରେ, ଯାହା ଟର୍ବାଇନ୍ ଚଳାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପାଦରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଆଂଶିକ ପାତନ (fractional distillation) ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ବାସ୍ତବ ଦୁନିଆରେ ପ୍ରୟୋଗ: ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ କୋଇଲା ଖଣିରୁ କୋଇଲା ବାହାର କରାଯାଏ। ପେଟ୍ରୋଲ ଏବଂ ଡିଜେଲ ପାଇଁ ତୈଳ ବିଶୋଧନାଗାର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଘର ଏବଂ କାରଖାନା ଚଳାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ପାଇପଲାଇନ୍ ବିଛାଯାଇଛି।

ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ:
ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ଅସରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ସୀମିତ ଏବଂ ସରିଯାଆନ୍ତି।
ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ପରିବେଶ ଉପରେ କମ୍ ପ୍ରଭାବ ପକାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ଅଧିକ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ ହୋଇଥାଏ। ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପରିବେଶକୁ ଅଧିକ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଏ।

ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଶକ୍ତିର ସଠିକ୍ ଉତ୍ସ ବାଛିପାରିବା ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବା।

Question 8: ପାର୍ଥିକ୍ୟ  ଦର୍ଶାଆ । ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଓ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି

Answer: ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି (Hydroelectric Power) ଏବଂ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି (Thermal Power) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି:

ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି:
ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ନଦୀରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖାଯାଏ । ଏହି ଜଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚତାରୁ ତଳକୁ ଖସିବା ସମୟରେ ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ଘୂରାଇଥାଏ । ଟର୍ବାଇନ୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଜେନେରେଟର ଘୂରିବା ଫଳରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂକ୍ଷେପରେ: ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ -> ଜଳର ଗତିଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ -> ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ -> ଜେନେରେଟର ଦ୍ଵାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ।
ପରିବେଶ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହା ଏକ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, କାରଣ ଏଥିରେ ଜାଳେଣି ପୋଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ କୌଣସି ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ହେତୁ ଜଙ୍ଗଲ ବୁଡ଼ିଯିବା ଏବଂ ପରିବେଶର କ୍ଷତି ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ: ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ଏବଂ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀ ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ହୀରାକୁଦ, ମାଛକୁଣ୍ଡ, ବାଲିମେଳା, ରେଙ୍ଗାଲି, ଉପର କୋଲାବ, ଉପର ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ ଆଦି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ।

ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି:
ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ କୋଇଲା, ଗ୍ୟାସ୍ କିମ୍ବା ତୈଳ ଭଳି ଜାଳେଣିକୁ ପୋଡ଼ି ଉତ୍ତାପ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ । ଏହି ଉତ୍ତାପ ଜଳକୁ ଗରମ କରି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ କରେ, ଯାହା ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ଘୂରାଇଥାଏ । ଟର୍ବାଇନ୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଜେନେରେଟର ଘୂରିବା ଫଳରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂକ୍ଷେପରେ: ଜାଳେଣି ଦହନ -> ଉତ୍ତାପ ଉତ୍ପାଦନ -> ଜଳର ବାଷ୍ପରେ ରୂପାନ୍ତରଣ -> ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ -> ଜେନେରେଟର ଦ୍ଵାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ।
ପରିବେଶ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜାଳେଣି ପୋଡ଼ାଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କରିଥାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon dioxide), ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (Sulfur dioxide) ଏବଂ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Nitrogen oxides) ଭଳି ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଙ୍ଗ (Global warming) ଏବଂ ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା (Acid rain)ର କାରଣ ହୋଇଥାଏ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ: ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଜଳ ଏବଂ ଜାଳେଣିର ସହଜ ଉପଲବ୍ଧତା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ ।

ଉଭୟ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଏବଂ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିର ନିଜସ୍ୱ ଉପକାରିତା ଏବଂ ଅସୁବିଧା ରହିଛି । ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ତେଣୁ, ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ପଦ୍ଧତି ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ସହିତ ଶକ୍ତିର ଚାହିଦାକୁ ପୂରଣ କରିପାରିବ ।

Question 9: ପାର୍ଥିକ୍ୟ  ଦର୍ଶାଆ । ସାମୁଦ୍ରିକ  ତାପଜ  ଶକ୍ତି  ଓ  ଭୂତାପୀୟ  ଶକ୍ତି

Answer: ପାର୍ଥିକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ: ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି ଓ ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି

ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି (Ocean Thermal Energy):
ଏହା ସମୁଦ୍ରର ଉପରିଭାଗ ଓ ଗଭୀର ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାପମାତ୍ରା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସମୁଦ୍ରର ଉପର ସ୍ତରକୁ ଗରମ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ସ୍ତର ଥଣ୍ଡା ରହିଥାଏ। ଏହି ତାପମାତ୍ରା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ।
ଏକ ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରଣ କେନ୍ଦ୍ର (OTEC) ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏଥିପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ଉପର ଭାଗ ଓ 2 କିଲୋମିଟର ଗଭୀରତା ମଧ୍ୟରେ ତାପମାତ୍ରା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅତି କମରେ 20°C (293°K) ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଉପର ସ୍ତରର ଗରମ ଜଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମୋନିଆ କିମ୍ବା କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ (CFC) ଭଳି ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ବାଷ୍ପ କରାଯାଏ। ଏହି ବାଷ୍ପ ଟର୍ବାଇନକୁ ଘୂରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରର ଥଣ୍ଡା ଜଳକୁ ପମ୍ପ କରି ଉପରକୁ ଅଣାଯାଏ ଏବଂ ବାଷ୍ପକୁ ଥଣ୍ଡା କରି ପୁଣି ତରଳ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଷସାରା ଚାଲୁ ରହିଥାଏ।

ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି (Geothermal Energy):
ଏହା ପୃଥିବୀର ଭିତରୁ ଆସୁଥିବା ତାପକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଉତ୍ତାପ ଶିଳାକୁ ତରଳାଇ ମାଗ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରେ। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ମାଗ୍ମା ଭୂପୃଷ୍ଠ ପାଖକୁ ଆସି ଉତ୍ତପ୍ତ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଭୂତଳ ଜଳ ଏହି ଉତ୍ତପ୍ତ ସ୍ଥାନ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଏ। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ବାଷ୍ପ ଫାଟ ଦେଇ ଉପରକୁ ଆସେ, ଯାହାକୁ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ।
ପାଇପ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହି ବାଷ୍ପକୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ଏହି ଉଚ୍ଚ ଚାପଯୁକ୍ତ ବାଷ୍ପ ଟର୍ବାଇନକୁ ଘୂରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି ବର୍ଷସାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କରେ ନାହିଁ।

ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ:
ଉତ୍ସ: ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି ସମୁଦ୍ରର ତାପମାତ୍ରା ପାର୍ଥକ୍ୟରୁ ଆସେ, ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି ପୃଥିବୀର ଭିତରୁ ଆସେ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତିରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ବାଷ୍ପ କରି ଟର୍ବାଇନ ଘୂରାଯାଏ, ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀର ଭିତରୁ ଆସୁଥିବା ବାଷ୍ପକୁ ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଉପଲବ୍ଧତା: ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି ପୃଥିବୀର ଭୂଗର୍ଭ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଉପଯୋଗ:
ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି: ଦ୍ୱୀପ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଣ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୋଗୀ।
ଭୂତାପୀୟ ଶକ୍ତି: ଘରକୁ ଗରମ ରଖିବା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଏବଂ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

Question 10: ପାର୍ଥିକ୍ୟ  ଦର୍ଶାଆ । ସୌର ଚୁଲା ଓ ସୋଲାର ସେଲ୍

Answer: ସୌର ଚୁଲା (Solar Cooker) ଏବଂ ସୋଲାର ସେଲ୍ (Solar Cell) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

ସୌର ଚୁଲା (Solar Cooker):
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ: ସୌର ଚୁଲା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅଂଶରେ ଗଠିତ:
ଆଧାର ପାତ୍ର: ଏହା ଏକ କଳା ରଙ୍ଗର ପାତ୍ର ଯାହାକି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ତାପକୁ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ। ଏହି ପାତ୍ରରେ ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ରଖାଯାଏ।
ତାପଶୋଷୀ ଆଚ୍ଛାଦନ: ଏହା ଏକ କଳା ରଙ୍ଗର ଆବରଣ ଯାହା ଆଧାର ପାତ୍ରର ଚାରିପଟେ ରହିଥାଏ ଏବଂ ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହା ଭିତରର ତାପମାତ୍ରାକୁ ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ପ୍ରତିଫଳକ: ଏହା ଦର୍ପଣ ଭଳି କାମ କରେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରେ ପକାଇଥାଏ। ଏହା ଆଲୁମିନିୟମ କିମ୍ବା କାଚରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପ୍ରତିଫଳକ ଦ୍ଵାରା ଆଧାର ପାତ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ପାତ୍ରଟି ଗରମ ହୁଏ। ଏହି ଗରମ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ଧା ହୋଇଥାଏ।
ବ୍ୟବହାର: ସୌର ଚୁଲା ସାହାଯ୍ୟରେ ସିଝା ଖାଦ୍ୟ, ଭାତ, ଡାଲି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଷେଇ ସହଜରେ କରାଯାଇପାରେ।

ସୋଲାର ସେଲ୍ (Solar Cell):
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ: ସୋଲାର ସେଲ୍ ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ଏହା ଫୋଟୋଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ ପ୍ରଭାବ (Photovoltaic effect) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଆଲୋକ ସିଧାସଳଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ।
ଗଠନ: ସୋଲାର ସେଲ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ସିଲିକନ୍ (Silicon) ଦ୍ଵାରା ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ସିଲିକନ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ: N-ପ୍ରକାର (N-type) ଏବଂ P-ପ୍ରକାର (P-type)।
N-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍: ଏଥିରେ ଆର୍ସେନିକ୍ (Arsenic) ଭଳି ପଞ୍ଚସଂଯୋଜୀ (Pentavalent) ଅଣୁ ମିଶାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଅଧିକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଯୋଗାଇଥାଏ।
P-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍: ଏଥିରେ ବୋରନ୍ (Boron) ଭଳି ତ୍ରିସଂଯୋଜୀ (Trivalent) ଅଣୁ ମିଶାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଅଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ (ହୋଲ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ)।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସୋଲାର ସେଲ୍ ଉପରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଆଲୋକର ଫୋଟନ୍ (photons) ସିଲିକନ୍ ଅଣୁ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ବାହାର କରିଦିଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ N-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍‌ରୁ P-ପ୍ରକାର ସିଲିକନ୍ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ବ୍ୟବହାର: ସୋଲାର ସେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର, ଯାନବାହନ ଚଳାଇବା ଏବଂ ଦୂର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ସୌର ଚୁଲା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ସିଧାସଳଖ ରୋଷେଇ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ସୋଲାର ସେଲ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ଉପକରଣ ସୌର ଶକ୍ତିର ଉପଯୋଗ କରିବାର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଅଟେ।

ସୌର ଚୁଲା ଓ ସୋଲାର ସେଲ୍ ର ବ୍ୟବହାରିକ ଉଦାହରଣ:

1.  ସୌର ଚୁଲା: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିଜୁଳିର ସୁବିଧା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସୌର ଚୁଲା ରୋଷେଇ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ବିକଳ୍ପ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଦ୍ଵାରା ଇନ୍ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ କମିଥାଏ ଏବଂ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

2.  ସୋଲାର ସେଲ୍: ସୋଲାର ସେଲ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ତିଆରି କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଘର ଏବଂ ଅଫିସ ପାଇଁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ସୋଲାର ସେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ କାଲକୁଲେଟର, ଘଣ୍ଟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଉପକରଣରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Question 11: ସୌର ବୁଲାର 2ଟି ଉପକାରିତା ଲେଖା

Answer: ସୌର ଶକ୍ତି ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ଯେପରିକି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ, ଜଳ ଗରମ କରିବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ଧନ କରିବା।

ସୌର ଶକ୍ତିର ଉପକାରିତା:

1. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ:
ସୌର ପ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ସିଧାସଳଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଫୋଟୋଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। ସୌର ପ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ସିଲିକନ୍ ସେଲ୍‌ରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ଅବଶୋଷଣ କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିକୁ ଘର, କାରଖାନା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ସୌର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ସୌର ପ୍ୟାନେଲ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଏକ ଖର୍ଚ୍ଚିକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବରେ ଅଧିକ ଲାଭଦାୟକ ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ରଖିଥାଏ।

2. ଜଳ ଗରମ କରିବା:
ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଜଳକୁ ଗରମ କରିଥାଏ। ଏହି ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ ଘରୋଇ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟିକ ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ। ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ସଂଗ୍ରାହକ ଏବଂ ଏକ ଷ୍ଟୋରେଜ୍ ଟାଙ୍କିକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ସଂଗ୍ରାହକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ଅବଶୋଷଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଜଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଥାଏ। ଗରମ ଜଳ ଷ୍ଟୋରେଜ୍ ଟାଙ୍କିରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ କମିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପରିବେଶ ଉପରେ କମ୍ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।

ସୌର ଶକ୍ତିର ଅନ୍ୟ କେତେକ ଉପକାରିତା:
ଏହା ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ ନାହିଁ।
ଏହା ଏକ ଅସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।
ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଏହା ଦେଶର ଶକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

ସୌର ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ସରକାର ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ତରରେ ଅନେକ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଛି। ସୌର ଶକ୍ତି ଏକ ଉତ୍ତମ ବିକଳ୍ପ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହିତ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

ସୌର ଚୁଲା (Solar Cooker):
ସୌର ଚୁଲା ଏକ ଉପକରଣ ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷେଇ କରିଥାଏ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାଳେଣି ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି ରୋଷେଇ କରିବାର ଏକ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଉପାୟ। ସୌର ଚୁଲା ସାଧାରଣତଃ ଏକ କଳା ରଙ୍ଗର ବାକ୍ସ ଏବଂ ଏକ ପ୍ରତିଫଳକ ସହିତ ଆସିଥାଏ। କଳା ରଙ୍ଗ ତାପକୁ ଅଧିକ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ବାକ୍ସ ଭିତରକୁ ପଠାଇଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ରୋଷେଇ ସହଜ ହୋଇଥାଏ।

ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ (Solar Water Heater):
ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଣି ଗରମ କରିଥାଏ। ଏହା ଘର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗରମ ପାଣିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଏଥିରେ ଥିବା ସୋଲାର କଲେକ୍ଟର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ଅବଶୋଷଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ପାଣିକୁ ଗରମ କରିଥାଏ। ଏହି ଗରମ ପାଣିକୁ ଟାଙ୍କିରେ ସଂରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥାଏ।

Question 12: ନାଭିକୀୟ  ଶକ୍ତି  ବିନିଯୋଗର  2ଟି  ପ୍ରତିବନ୍ଧକ  ଲେଖା

Answer: ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ବିନିଯୋଗର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ (Limitations of Nuclear Energy Utilization) :

ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉତ୍ସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ବ୍ୟବହାର କେତେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଦ୍ଵାରା ସୀମିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:

1. ଉଚ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନ ଖର୍ଚ୍ଚ (High Initial Cost):
ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ପଡିଥାଏ। ଏଥିରେ ଜଟିଳ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ, ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚମାନର ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ କୁଶଳୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ହେତୁ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହୁତ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଟିଏ ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଏକ କୋଇଲା ଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ।

2. ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣର ସମ୍ଭାବନା (Potential for Environmental Pollution):
ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ପଦାର୍ଥ ପରିବେଶ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
ଦୁର୍ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନତା ହେତୁ ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଗତ ହେଲେ ମାଟି, ଜଳ ଏବଂ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୋଇପାରେ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ପରିବେଶ ଉପରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କୁପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।
ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ସୁରକ୍ଷିତ ପରିଚାଳନା ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ଵାନ, କାରଣ ଏହି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବିପଜ୍ଜନକ ରହିପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଚେର୍ନୋବିଲ୍ ଏବଂ ଫୁକୁସିମା ଦୁର୍ଘଟଣା ଦର୍ଶାଇଥାଏ ଯେ ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଲେ ପରିବେଶ ଏବଂ ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ କେତେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିପାରେ।

3. ସୀମିତ ଇନ୍ଧନ ଉପଲବ୍ଧତା (Limited Availability of Fuel):
ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ୟୁରାନିୟମ୍ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଭଣ୍ଡାର ସୀମିତ ଅଟେ।
ପୃଥିବୀରେ ୟୁରାନିୟମର ପରିମାଣ ସୀମିତ ଥିବାରୁ, ଏହାର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହାର ଅଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
ୟୁରାନିୟମର ସୀମିତ ଉପଲବ୍ଧତା ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତିର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

4. ସୁରକ୍ଷା ଚିନ୍ତା (Safety Concerns):
ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ। ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିବାର ଆଶଙ୍କା ସର୍ବଦା ଲାଗି ରହିଥାଏ, ଯାହା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପରିବେଶ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
ତେଣୁ, ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତିର ବିନିଯୋଗ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱେ, ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ହୋଇପାରେ ଯଦି ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରେ।

Question 13: ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର 2ଟି ଉପକାରିତା ଲେଖା

Answer: ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossil Fuels) ହେଉଛି ପୁରାତନ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କର ମୃତ ଦେହାବଶେଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଧନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ କାର୍ବନ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ର ଯୌଗିକ ଅଟେ। ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନଗୁଡ଼ିକ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଥରେ ବ୍ୟବହାର କଲା ପରେ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ଏହାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଉପକାରିତା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

1. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ (Electricity Generation): ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ, ବିଶେଷକରି କୋଇଲା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କୋଇଲାକୁ ଦହନ କରାଯାଇ ଉତ୍ତାପ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ। ଏହି ଉତ୍ତାପ ଜଳକୁ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ କରେ, ଯାହା ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ଘୂରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନକୁ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି (Thermal electricity) କୁହାଯାଏ। ଓଡ଼ିଶାର ତାଳଚେରଠାରେ ଏହିପରି ଏକ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ର ଅଛି।
ପ୍ରକ୍ରିୟା:
କୋଇଲାକୁ ପୋଡ଼ି ଉତ୍ତାପ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ।
ଉତ୍ତାପ ଦ୍ଵାରା ପାଣିକୁ ଗରମ କରି ବାମ୍ଫ ତିଆରି କରାଯାଏ।
ବାମ୍ଫ ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ଘୂରାଇଥାଏ।
ଟର୍ବାଇନ୍‌ ଜେନେରେଟର୍‌କୁ ଘୂରାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।
ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଟ୍ରାନ୍ସମିସନ୍ ଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଏ।

2. ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ (Metal Extraction and Production): କୋଇଲାକୁ ଅନ୍ତଧୂମ ପାତନ (Destructive distillation) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କୋକ୍ (Coke) ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଏହି କୋକ୍‌କୁ ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ଏକ ବିଜାରକ (Reducing agent) ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଷ୍ଟିଲ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ କୋକ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, କୋକ୍ ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଅପସାରଣ କରି ଧାତୁକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥାଏ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା:
କୋଇଲାକୁ ଅନ୍ତଧୂମ ପାତନ କରାଯାଇ କୋକ୍ ତିଆରି କରାଯାଏ।
କୋକ୍‌କୁ ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ କରାଯାଏ।
ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ କୋକ୍ ଧାତୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍‌ରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଅପସାରଣ କରେ।
ଫଳସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଧାତୁ ମିଳିଥାଏ।

ଏହା ସହିତ, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଆଂଶିକ ପାତନ (Fractional distillation) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶୋଧନ କରାଯାଇ ପେଟ୍ରୋଲ, ଡିଜେଲ, କିରୋସିନି ଭଳି ଉପାଦାନ ମିଳିଥାଏ, ଯାହା ପରିବହନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ମଧ୍ୟ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ଘରେ ଓ କାରଖାନାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା (Acid rain) ଓ ସବୁଜ ଗୃହ ପ୍ରଭାବ (Greenhouse effect) ଭଳି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ତେଣୁ, ଏହାର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Question 14: ସୌରଶକ୍ତି  ଜୀବାଶ୍ମ  ଇନ୍ଧନ  ଅପେକ୍ଷା  ଅଧିକ  ଉପଯୋଗୀ  କାହିଁକି ?

Answer: ସୌରଶକ୍ତି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ କାହିଁକି ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ଉଭୟ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସୁବିଧା ଓ ଅସୁବିଧା ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପଡିବ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossil Fuels):
ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ପରି ଉତ୍ସ, ଯାହାକି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ତଳେ ମାଟିତଳେ ପୋତି ହୋଇ ରହିଥିବା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ଏହି ଇନ୍ଧନକୁ ପୋଡି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ, ଯାହାକି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ, ପରିବହନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସୌରଶକ୍ତି (Solar Energy):
ସୌରଶକ୍ତି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତି। ଏହା ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, ଯାହା କେବେ ଶେଷ ହେବାର ନୁହେଁ।
ସୌରଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ସିଧାସଳଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିପାରନ୍ତି।

ସୌରଶକ୍ତି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଅପେକ୍ଷା କାହିଁକି ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ:

1.  ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ (Renewable): ସୌରଶକ୍ତି ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ସ। ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ ଏବଂ ଏହା କେବେ ଶେଷ ହେବାର ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ସୀମିତ ଏବଂ ଏହାକୁ ଥରେ ବ୍ୟବହାର କଲାପରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

2.  ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ (Environment Friendly): ସୌରଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପ୍ରକାର ପ୍ରଦୂଷଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଗ୍ରୀନ୍ହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନକୁ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ। ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ପୋଡିବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ପରିବେଶ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ।

3.  ସ୍ୱାଧୀନତା (Independence): ସୌରଶକ୍ତି ଆମକୁ ବିଦେଶୀ ଇନ୍ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ଆମେ ନିଜର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ନିଜେ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରିବା ଏବଂ ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଇ ପାରିବା।

4.  ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ (Low Cost): ସୌର ପ୍ୟାନେଲ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ କୌଣସି ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ନାହିଁ। ସୌରଶକ୍ତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଶସ୍ତା ହୋଇଥାଏ।

5.  ସର୍ବତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ (Widely Available): ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପୃଥିବୀର ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ତେଣୁ ସୌରଶକ୍ତିକୁ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ଦୂର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇପାରେ।

ସୌରଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର:
ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍: ଘରର ଛାତ ଉପରେ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ ଲଗାଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ।
ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ: ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ବ୍ୟବହାର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପରେ ପାଣି ଗରମ କରାଯାଇପାରେ।
ସୌର ଚୁଲା: ସୌର ଚୁଲା ବ୍ୟବହାର କରି ରୋଷେଇ କରାଯାଇପାରେ।
ସୋଲାର ଲାଇଟ୍: ସୋଲାର ଲାଇଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ରାସ୍ତା ଏବଂ ବଗିଚାକୁ ଆଲୋକିତ କରାଯାଇପାରେ।

ସୌରଶକ୍ତି କେବଳ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଭଲ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମର ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଭଦାୟକ। ଏହା ନୂଆ ଚାକିରି ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତେଣୁ, ସୌରଶକ୍ତି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ।

Question 15: ସୌରଶକ୍ତି ବାୟୁପ୍ରବାହ ପାଇଁ କିପରି ଦାୟୀ ବୁଝାଆ

Answer: ସୌରଶକ୍ତି କିପରି ବାୟୁପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ବାୟୁପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ସୌରଶକ୍ତି। ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସୌରଶକ୍ତିର ପରିମାଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ପୃଥିବୀର କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଗରମ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ତାପମାତ୍ରା ପାର୍ଥକ୍ୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଚାପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଇଥାଏ, ଯାହା ବାୟୁପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ:

1. ଅସମାନ ଭାବରେ ଉତ୍ତାପ: ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ସମାନ ଭାବରେ ପଡ଼ି ନ ଥାଏ। ବିଷୁବରେଖା ନିକଟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସିଧାସଳଖ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକ ଗରମ ହୋଇଥାଏ। ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ବଙ୍କା ହୋଇ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳ କମ୍ ଗରମ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଶୀଘ୍ର ଗରମ ହୋଇଥାଏ।

2. ବାୟୁର ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଗରମ ହୁଏ, ସେଠାକାର ବାୟୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ। ଉତ୍ତପ୍ତ ବାୟୁ ହାଲୁକା ହୋଇଥିବାରୁ ତାହା ଉପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ।

3. ଚାପର ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଯେତେବେଳେ ଗରମ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଉଠେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନିମ୍ନ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଥଣ୍ଡା ବାୟୁ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

4. ବାୟୁର ଗତି: ବାୟୁ ସର୍ବଦା ଉଚ୍ଚ ଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଥାଏ। ଏହି ଗତି ହିଁ ବାୟୁପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଥଣ୍ଡା ବାୟୁ ଗରମ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

5. କୋରିଓଲିସ୍ ପ୍ରଭାବ (Coriolis Effect): ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅକ୍ଷରେ ଘୂରୁଥିବାରୁ ବାୟୁପ୍ରବାହ ସିଧା ସଳଖ ଗତି ନ କରି ବଙ୍କା ହୋଇ ଗତି କରେ। ଏହାକୁ କୋରିଓଲିସ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ବାୟୁପ୍ରବାହ ଡାହାଣ ପଟକୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ବାମ ପଟକୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଏ।

6. ସାମୁଦ୍ରିକ ପବନ: ଦିନ ସମୟରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଗରମ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ନିମ୍ନ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରୁ ଥଣ୍ଡା ପବନ ସ୍ଥଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ। ରାତିରେ ଏହାର ଓଲଟା ହୁଏ, ସ୍ଥଳଭାଗ ଶୀଘ୍ର ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଗରମ ରହେ, ତେଣୁ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ପବନ ସମୁଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ସୌରଶକ୍ତି ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅସମାନ ଭାବରେ ଉତ୍ତପ୍ତ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଚାପର ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ବାୟୁ ଉଚ୍ଚ ଚାପରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରି ବାୟୁପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ବାୟୁପ୍ରବାହ ପାଣିପାଗ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।

ଉଦାହରଣ:
ମୌସୁମୀ ବାୟୁ: ଭାରତରେ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ସୌରଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ତାପମାତ୍ରା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ଆସିଥାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଅଧିକ ଗରମ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ନିମ୍ନ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଭାରତ ମହାସାଗରରୁ ଆର୍ଦ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ପବନ ଭାରତ ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ ଏବଂ ବର୍ଷା ହୁଏ।
ବାଣିଜ୍ୟ ପବନ (Trade Winds): ବିଷୁବରେଖା ନିକଟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସିଧା ପଡ଼ିବା କାରଣରୁ ସେଠାରେ ଉତ୍ତାପ ଅଧିକ ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଉତ୍ତର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରୁ ପବନ ବିଷୁବରେଖା ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ। କୋରିଓଲିସ୍ ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହି ପବନ ସିଧା ନ ବହି ବଙ୍କା ହୋଇ ବହେ, ଯାହାକୁ ବାଣିଜ୍ୟ ପବନ କୁହାଯାଏ।
ସମୁଦ୍ର ପବନ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗ ପବନ: ଦିନବେଳେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଶୀଘ୍ର ଗରମ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଥଣ୍ଡା ରହେ। ତେଣୁ ସମୁଦ୍ରରୁ ଥଣ୍ଡା ପବନ ସ୍ଥଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ବହେ। ରାତିରେ ଏହାର ଓଲଟା ହୁଏ, ସ୍ଥଳଭାଗ ଶୀଘ୍ର ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଗରମ ରହେ, ତେଣୁ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ପବନ ସମୁଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ।

Question 16: ଦଆଯାଇଥିବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖା କେଉଁଦିନ  ଏକ  ସୌର  ଚଳ  ଉତ୍ତାପକ  ଯନ୍ତରେ  ପାଣି  ଗରମ  କରାଯାଇପାରିବ  ନାହିଁ ? (i) ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖରାଦିନ (ii) ଏକ ମେଘୁଆ ଦିନ (iii) ଏକ ଗରମ ଦିନ (iv) ଏକ ପବନ ବହୁଥିବା ଦିନ

Answer: ପ୍ରଶ୍ନଟି ହେଉଛି: କେଉଁ ଦିନ ଏକ ସୌର ଚଳ ଉତ୍ତାପକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ପାଣି ଗରମ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ? ଏବଂ ଏହାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: (i) ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖରାଦିନ, (ii) ଏକ ମେଘୁଆ ଦିନ, (iii) ଏକ ଗରମ ଦିନ, (iv) ଏକ ପବନ ବହୁଥିବା ଦିନ।

ଏହାର ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ କିପରି କାମ କରେ ତାହା ବୁଝିବାକୁ ପଡିବ। ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ଏବଂ ଉତ୍ତାପକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ। ଏହି ଉତ୍ତାପ ସାହାଯ୍ୟରେ ପାଣି ଗରମ ହୋଇଥାଏ।

ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ

୧. ସୌର ସଂଗ୍ରାହକ (Solar Collector): ଏହା ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣକୁ ଅବଶୋଷଣ କରିଥାଏ। ସଂଗ୍ରାହକଟି କଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଅଧିକ ଉତ୍ତାପ ଶୋଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୨. ଉତ୍ତାପ ପରିବହନ (Heat Transfer): ଅବଶୋଷିତ ଉତ୍ତାପ ପାଣିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂଗ୍ରାହକ ଭିତରେ ଥିବା ପାଣି ଗରମ ହୋଇ ଏକ ଟାଙ୍କିକୁ ଯାଏ।
୩. ଟାଙ୍କି (Storage Tank): ଗରମ ପାଣି ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଟାଙ୍କିରେ ଜମା ହୋଇ ରହେ, ଯାହାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ।

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସିଧାସଳଖ ସଂଗ୍ରାହକ ଉପରେ ପଡେ, ସେତେବେଳେ ପାଣି ଶୀଘ୍ର ଗରମ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆକାଶ ମେଘୁଆ ରହେ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ସଂଗ୍ରାହକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ପାଣି ଗରମ ହେବାରେ ଅସୁବିଧା ହେବ।

ଉତ୍ତରର ବିଶ୍ଳେଷଣ

(i) ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖରାଦିନ: ଏହି ଦିନ ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ସର୍ବୋତ୍ତମ କାମ କରିବ, କାରଣ ପ୍ରଚୁର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଉପଲବ୍ଧ ହେବ।
(ii) ଏକ ମେଘୁଆ ଦିନ: ଏହି ଦିନ ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଖରାପ, କାରଣ ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଅବରୋଧ କରିବ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ଉତ୍ପାଦନକୁ କମାଇଦେବ।
(iii) ଏକ ଗରମ ଦିନ: ଯଦିଓ ଏହା ଖରାଦିନ ପରି ଭଲ ନୁହେଁ, ତଥାପି କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲେ ପାଣି ଗରମ ହୋଇପାରିବ।
(iv) ଏକ ପବନ ବହୁଥିବା ଦିନ: ପବନ ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାକୁ ସେତେ ପ୍ରଭାବିତ କରିବ ନାହିଁ, ଯେତେ ମେଘୁଆ ଦିନ କରିଥାଏ।

ତେଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି: (ii) ଏକ ମେଘୁଆ ଦିନ।

ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକର ବ୍ୟବହାର

୧. ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର: ଘରେ ଗାଧୋଇବା ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘରୋଇ କାମ ପାଇଁ ଗରମ ପାଣି ଯୋଗାଇବା।
୨. ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ: ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ପାଇଁ ଗରମ ପାଣି ଯୋଗାଇବା।
୩. ହସ୍ପିଟାଲ୍ ଏବଂ ହୋଟେଲ୍: ଏହି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଅଧିକ ପରିମାଣର ଗରମ ପାଣି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ଯାହା ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ସାହାଯ୍ୟରେ ପୂରଣ କରାଯାଇପାରିବ।

ସୌର ଜଳ ଉତ୍ତାପକ ଏକ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ପ୍ରଣାଳୀ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଣି ଗରମ କରିପାରିବା ଏବଂ ଏହା ଦ୍ଵାରା ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିପାରିବା।

Question 17: ଦଆଯାଇଥିବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖା ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁଟି  କୈବଶକ୍ତି  ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ  ନୁହେଁ ? (1) କାଠ (ii) ଗୋବର ଗ୍ୟାସ (iii) ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି (iv) କେଇଲା

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଜୈବଶକ୍ତି (Bioenergy) ସହିତ ଜଡିତ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଜୈବଶକ୍ତି କ’ଣ, ଏହା କେଉଁଠାରୁ ଆସେ ଏବଂ ଏହା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଜାଣିବା ଦରକାର।

ଜୈବଶକ୍ତି ହେଉଛି ସେହି ଶକ୍ତି ଯାହା ଜୈବ ପଦାର୍ଥରୁ ମିଳିଥାଏ। ଜୈବ ପଦାର୍ଥ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଆସିଥାଏ। ଏଥିରେ କାଠ, ଗୋବର, କୃଷିରୁ ବାହାରୁଥିବା ଆବର୍ଜନା, ପରିବା ଚୋପା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବ ଆବର୍ଜନା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ସବୁ ଜିନିଷକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ଶକ୍ତି ପାଇପାରିବା।

ଜୈବଶକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରହିଛି, ଯେପରିକି ଦହନ, ତାପ ଅପଘଟନ (Pyrolysis), ଗ୍ୟାସୀକରଣ (Gasification) ଏବଂ ତରଳୀକରଣ (Liquefaction)। ଦହନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ଜଳାଇ ତା’ରୁ ଉତ୍ତାପ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ, ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ସେହିପରି, ଗ୍ୟାସୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।

ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଦେଖିବା ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ଥିଲା:

(i) କାଠ: କାଠ ଏକ ଜୈବ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଏହାକୁ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ତେଣୁ, ଏହା ଜୈବଶକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
(ii) ଗୋବର ଗ୍ୟାସ: ଗୋବର ଗ୍ୟାସ ଗୋବରରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜୈବଶକ୍ତିର ଏକ ରୂପ। ଏହାକୁ ରୋଷେଇ କରିବା ଏବଂ ଆଲୋକ ପାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
(iii) ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି: ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ପରମାଣୁରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତି। ଏହା ଜୈବ ପଦାର୍ଥରୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହା ଜୈବଶକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
(iv) କୋଇଲା: କୋଇଲା ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ, ଯାହା ପୁରାତନ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଦେହାବଶେଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା ସିଧାସଳଖ ଜୈବ ପଦାର୍ଥ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହା ଜୈବଶକ୍ତିଠାରୁ ଅଲଗା।

ଏହି ଆଲୋଚନାରୁ ଆମେ ଜାଣିପାରିଲେ ଯେ ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ଜୈବଶକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି ପରମାଣୁରୁ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ କି ଜୈବଶକ୍ତି ଜୈବ ପଦାର୍ଥରୁ ଆସିଥାଏ। ତେଣୁ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ନାଭିକୀୟ ଶକ୍ତି।

Question 18: ଦଆଯାଇଥିବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖା ନିମ୍ନଲିଖିତ  କେଉଁଟି  ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ  ଶକ୍ତି  ଉତ୍ସ  ନୂହେଁ ? (i) ସୌରଶକ୍ତି (ii) ଜୁଆର ଶକ୍ତି (iii) ବାୟୁଶକ୍ତି (iv) ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍

Answer: ପ୍ରଶ୍ନଟି ହେଉଛି ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ନୁହେଁ? ଏବଂ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: (i) ସୌରଶକ୍ତି, (ii) ଜୁଆର ଶକ୍ତି, (iii) ବାୟୁଶକ୍ତି, (iv) ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପୂର୍ବରୁ, ଆମେ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ତାହା ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସେହି ଉତ୍ସ ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ପୁନଃ ପୂରଣ ହୋଇପାରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହେବାର ଭୟ ନଥାଏ। ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ଉପରେ କମ୍ ପ୍ରଭାବ ପକାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
ସୌରଶକ୍ତି: ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ସୌରଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମକୁ ଅସୀମିତ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି। ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ।
ଜୁଆର ଶକ୍ତି: ସମୁଦ୍ରରେ ଜୁଆର ଆସିବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ଜୁଆର ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, କାରଣ ଜୁଆର ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ଏହା କେବେ ଶେଷ ହେବାର ନୁହେଁ।
ବାୟୁଶକ୍ତି: ପବନରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବାୟୁଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ, କାରଣ ପବନ ସର୍ବଦା ବହୁଥାଏ। ୱିଣ୍ଡ ଟର୍ବାଇନ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ।
ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍: ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (fossil fuel) ଏବଂ ଏହା ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଥିବା ଜୈବ ପଦାର୍ଥରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ସୀମିତ ସମ୍ବଳ ଏବଂ ଏହାକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହା ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ନୁହେଁ।

ତେଣୁ, ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ହେଉଛି ଏକ ନବୀକରଣଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।

ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉଦାହରଣ:

1.  ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍: ଘରର ଛାତ ଉପରେ ସୌର ପ୍ୟାନେଲ୍ ଲଗାଇ ସୌରଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଘରର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହୋଇପାରିବ।
2.  ପବନ କଳ: ପବନ କଳଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରି ବାୟୁଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଉପଯୋଗୀ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବଳ ପବନ ସର୍ବଦା ବହୁଥାଏ।
3.  ଜୁଆର ଶକ୍ତି ପ୍ଲାଣ୍ଟ: ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଜୁଆର ଶକ୍ତି ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରି ଜୁଆରରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ଆମର ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରାଯାଇପାରିବ ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖାଯାଇପାରିବ।

Question 19: ଦଆଯାଇଥିବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖା ନିମ୍ନଲିଖିତ  କେଉଁଟି  ନବୀକରଣଅଯୋଗ୍ୟ  ଶକ୍ତି  ଉତ୍ସ  ନୁହେଁ ? (i) କୋଇଲା (ii) ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ (iii) ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ (iv) ଜଳଶକ୍ତି

Answer: ପ୍ରଶ୍ନଟି ହେଉଛି ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ନୁହେଁ? ଏହାର ଅର୍ଥ ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ବିକଳ୍ପ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ ଯାହା ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇପାରିବ।
ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ (Non-renewable energy sources): ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ସୀମିତ ପରିମାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ ହେବାକୁ ବହୁତ ସମୟ ଲାଗେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍ ଇତ୍ୟାଦି।
ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ (Renewable energy sources): ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଅସୀମିତ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ସୌର ଶକ୍ତି, ଜଳ ଶକ୍ତି, ବାୟୁ ଶକ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବା:

1.  କୋଇଲା: ଏହା ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଏବଂ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। କୋଇଲା ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗେ।
2.  ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍: ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଏବଂ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଏହା ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ଦେହାବଶେଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ।
3.  ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍: ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଏବଂ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଏହା ମଧ୍ୟ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
4.  ଜଳଶକ୍ତି: ଏହା ନଦୀର ଜଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଜଳ ଏକ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ସ, କାରଣ ବର୍ଷା ହେବା ଦ୍ୱାରା ନଦୀରେ ଜଳ ସବୁବେଳେ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ।

ତେଣୁ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି ଜଳଶକ୍ତି, କାରଣ ଏହା ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ।

ଜଳଶକ୍ତି କିପରି କାମ କରେ (How Hydropower Works):

1.  ଜଳ ସଂଗ୍ରହ (Water Collection): ନଦୀରେ ଏକ ଡ୍ୟାମ୍ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଜମା ହୋଇ ରହେ ଏବଂ ଏକ ଜଳଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
2.  ଜଳର ପ୍ରବାହ (Water Flow): ଜଳଭଣ୍ଡାରରୁ ଜଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଛଡ଼ାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଏକ ପାଇପ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ତଳକୁ ଖସିଥାଏ। ଏହି ପାଇପ୍କୁ ପେନ୍ଷ୍ଟକ୍ (Penstock) କୁହାଯାଏ।
3.  ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ (Turbine Rotation): ଜଳର ପ୍ରବାହ ଟର୍ବାଇନ୍ ବ୍ଲେଡ୍ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ। ଟର୍ବାଇନ୍ ଏକ ଜେନେରେଟର୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
4.  ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ (Electricity Generation): ଟର୍ବାଇନ୍ ଘୂରିବା ଦ୍ୱାରା ଜେନେରେଟର୍ ଚାଲୁ ହୁଏ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ। ଜେନେରେଟର୍ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରେ।
5.  ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରେରଣ (Electricity Transmission): ଉତ୍ପାଦିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମର୍ ମାଧ୍ୟମରେ ପଠାଯାଏ, ଯାହା ଭୋଲ୍ଟେଜ୍କୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ପରେ ଏହାକୁ ଟ୍ରାନ୍ସମିସନ୍ ଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଏ।

ଜଳଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର (Real-world applications):
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରି ଘର, ଅଫିସ୍ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ କାରଖାନାକୁ ଯୋଗାଇବା।
ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଇବା।
ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଇବା।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଜଳଶକ୍ତି ଏକ ନିରନ୍ତର ଏବଂ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 20: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରା ଗୋବର ଗ୍ୟାସରେ ମୁଖ୍ୟତଃ __________ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ। (କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, ମିଥେନ୍, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ଅକ୍ସାଇଡ, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍)

Answer: ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଗୋବର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୈବ ଆବର୍ଜନାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରିବ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ:

1. ଗୋବର ସଂଗ୍ରହ ଓ ମିଶ୍ରଣ: ପ୍ରଥମେ ଗୋବର ଏବଂ ପାଣିକୁ 4:5 ଅନୁପାତରେ ମିଶାଇ ଏକ ମଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
2. ପ୍ରବେଶ ପାତ୍ରରେ ଭର୍ତ୍ତି: ଏହି ମଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ ପାତ୍ରରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
3. ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପରେ ଜମା: ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପଟି ଇଟା ଓ ସିମେଣ୍ଟରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ଗୋବର ଓ ପାଣିର ମିଶ୍ରଣ ଜମା ହୁଏ।
4. ମିଥେନ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ, ମିଥାନୋଜେନ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଗୋବରକୁ ବିଘଟନ କରି ମିଥେନ୍, କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସର ପରିମାଣ 65-75% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ।
5. ଗ୍ୟାସ୍ ସଂଗ୍ରହ: ଉତ୍ପାଦିତ ଗ୍ୟାସ୍ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଡୋମରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ଗ୍ୟାସ୍ ଚାପ ବଢ଼ିଲେ ଡୋମ୍ ଉପରକୁ ଉଠେ।
6. ନିଗମ ନଳୀ ଦ୍ଵାରା ପରିବହନ: ଏହି ଗ୍ୟାସ୍କୁ ନିଗମ ନଳୀ ଦେଇ ରୋଷେଇ ଘରକୁ ପଠାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସର ବ୍ୟବହାରଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କମିଥାଏ, କାରଣ ଗୋବରର ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟବହାରଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ଏହା ରୋକିଥାଏ। ଏହା ସହିତ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାରୁଥିବା ଖତକୁ ସାର ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ଯାହାକି କୃଷି ପାଇଁ ଉପକାରୀ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ ପ୍ଲାଣ୍ଟରୁ ମିଳୁଥିବା ମିଥେନ ଗ୍ୟାସ ଏକ ଉତ୍ତମ ଜାଳେଣି। ଏହା ଧୂଆଁହୀନ ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଗୋବର ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ। ଏହାଦ୍ୱାରା ରୋଷେଇ ଘର କଳା ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ଜନିତ ରୋଗ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ କମିଯାଏ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ସରକାର ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି। ଏକ ଛୋଟ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଚାରି ପାଞ୍ଚଟି ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଗୋବରରୁ ସାତ ଆଠ ଜଣଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ରୋଷେଇ ଗ୍ୟାସ୍ ଯୋଗାଇପାରେ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ମିଥେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ:
ପ୍ରବେଶ ପାତ୍ର
ଡାଇଜେଷ୍ଟର କୂପ
ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଡୋମ୍
ନିଗମ ନଳୀ

ଗୋବର ଗ୍ୟାସର ଉପକାରିତା:
ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ହ୍ରାସ
ଉତ୍ତମ ଜାଳେଣି
ଶ୍ୱାସ ଜନିତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି
ସାରର ଉପଲବ୍ଧତା
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ରୋଜଗାର ସୃଷ୍ଟି

ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରକଳ୍ପ ଅଟେ।

Question 21: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରା ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ____(ଜଳ, ବାୟୁ, କୋଇଲା, ତରଙ୍ଗ)

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଉତ୍ସ ଯାହାକି ସୀମିତ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କଲା ପରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: ଜଳ, ବାୟୁ, କୋଇଲା, ତରଙ୍ଗ।
ଜଳ: ଜଳ ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଜଳସ୍ରୋତରୁ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ। ବର୍ଷା ହେଲେ ଏହା ପୁଣି ଭରିଯାଏ।
ବାୟୁ: ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଏହା କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଏହାକୁ ପବନଚକ୍କୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରେ।
କୋଇଲା: କୋଇଲା ଏକ ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଏହା ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଥିବା ପୁରାତନ ଗଛ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏହାକୁ ତିଆରି ହେବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତରଙ୍ଗ: ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏକ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଏହା ସମୁଦ୍ରରୁ ଆସୁଥିବା ଢେଉରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରିଥାଏ।

ତେଣୁ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି କୋଇଲା, ଯାହାକି ଏକ ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ। ଅନ୍ୟ ତିନୋଟି ଜଳ, ବାୟୁ ଏବଂ ତରଙ୍ଗ ଅସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ଅଟେ।

ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର ଉଦାହରଣ:

1.  କୋଇଲା: କୋଇଲାକୁ ପୋଡ଼ି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଭଣ୍ଡାର ସୀମିତ।
2.  ପେଟ୍ରୋଲିୟମ: ପେଟ୍ରୋଲିୟମରୁ ଗ୍ୟାସୋଲିନ, ଡିଜେଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଧନ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହା ପରିବହନ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
3.  ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ: ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ଘରକୁ ଗରମ ରଖିବା ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ସରନ୍ତି ଉତ୍ସ ଏବଂ ଏହାର ଭଣ୍ଡାର ସୀମିତ ଅଟେ।

ଏହି ସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାନ୍ତି, ଯେପରିକି ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ତେଣୁ, ଅସରନ୍ତି ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାରକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରାଯାଉଛି।

Question 22: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରା ଆଲୋକଶ୍ଲେଷଣ ପଦ୍ଧତିରେ ସୌରଶକ୍ତି _______ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। (ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି, ଜୈବ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି, ଜଳଶକ୍ତି, ଭୂତାପକ ଶକ୍ତି)

Answer: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଏକ ଜଟିଳ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ କେତେକ ଜୀବାଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide) ଏବଂ ମାଟିରୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଏବଂ ପତ୍ରରେ ଥିବା କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ସାହାଯ୍ୟରେ ଶର୍କରା (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାର କରନ୍ତି।

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ: ଏହା ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ।
୨. କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍: ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ରରେ ଥିବା ଏକ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ରଞ୍ଜକ ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକକୁ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ।
୩. ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO2): ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
୪. ଜଳ (H2O): ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମାଟିରୁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ:

ଆଲୋକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Light-dependent Reactions): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid) ଝିଲ୍ଲୀରେ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକକୁ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଜଳ ଅଣୁକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅମ୍ଳଜାନ, ଏଟିପି (ATP – ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା), ଏବଂ ଏନଏଡିପିଏଚ୍ (NADPH) ତିଆରି କରିଥାଏ। ଅମ୍ଳଜାନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛଡ଼ାଯାଏ।
ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବା କେଲ୍‌ଭିନ୍ ଚକ୍ର (Light-independent Reactions or Calvin Cycle): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋମାରେ ହୋଇଥାଏ। ଏଠାରେ, ଏଟିପି ଏବଂ ଏନଏଡିପିଏଚ୍ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ଶର୍କରା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସମୀକରଣଟି ହେଲା:
6CO2 + 6H2O + Light Energy → C6H12O6 (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) + 6O2

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପଦ୍ଧତିରେ ସୌରଶକ୍ତି ଜୈବ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ଜୈବ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ଶର୍କରା (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ଭାବରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହେ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏହା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ମୂଳ ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅମ୍ଳଜାନର ସ୍ତରକୁ ବଜାୟ ରଖିଥାଏ।

ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ବ୍ୟାବହାରିକ ଉପଯୋଗିତା:

୧. ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଆଧାର। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମଣିଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି।
୨. ଅମ୍ଳଜାନ ଉତ୍ପାଦନ: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଅମ୍ଳଜାନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ିଥାନ୍ତି, ଯାହା ମଣିଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ୱାସ ନେବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
୩. ଜୈବ ଇନ୍ଧନ ଉତ୍ପାଦନ: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଜୈବ ବସ୍ତୁକୁ ଜୈବ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ଯାହା ପେଟ୍ରୋଲ ଏବଂ ଡିଜେଲ ପରି ପାରମ୍ପରିକ ଇନ୍ଧନର ଏକ ବିକଳ୍ପ ହୋଇପାରେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ସୌରଶକ୍ତିକୁ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ।

Question 23: ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରା ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌ର ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପାଦ _______ ପଦ୍ଧତିରେ ମିଳିଥାଏ । (ପାତନ, ଆଂଶିକପାତନ, ଅନ୍ତଧୂମପାତନ, ଅପଘଟନ)

Answer: ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଏକ ଜଟିଳ ମିଶ୍ରଣ ଯେଉଁଥିରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ କାର୍ବନ୍ରୁ ତିଆରି ଅନେକ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ୍ ଯୌଗିକ ରହିଥାଏ। ଏହା ସହିତ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଅମ୍ଳଜାନ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଓ ସଲ୍ଫରଯୁକ୍ତ କାର୍ବନ୍ର ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ। ଭୂଗର୍ଭର ସଛିଦ୍ର ଶିଳାସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଅଶୋଧିତ ତୈଳ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଶୋଧିତ ତୈଳକୁ ସିଧାସଳଖ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ବିଶୋଧନ କରିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ବିଶୋଧନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଆଂଶିକ ପାତନ (Fractional Distillation) ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି କାମ କରେ:

୧. ଆଂଶିକ ପାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Fractional Distillation Process):
ଅଶୋଧିତ ତୈଳକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରାରେ ଉତ୍ତପ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହି ଉତ୍ତାପ ଯୋଗୁଁ ତୈଳରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି।
ଏହି ବାଷ୍ପକୁ ଏକ ଫ୍ରାକ୍‌ସନେଟିଙ୍ଗ ସ୍ତମ୍ଭ (Fractionating Column) ମଧ୍ୟକୁ ପଠାଯାଏ। ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଟି ଉପରକୁ ଯିବା ସହିତ ତାପମାତ୍ରା କମି କମି ଯାଏ।
ଯେଉଁ ଉପାଦାନର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling Point) ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ, ତାହା ସ୍ତମ୍ଭର ତଳ ଭାଗରେ ଥଣ୍ଡା ହୋଇ ତରଳିଯାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ସ୍ତମ୍ଭର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ତରଳି ହୋଇ ସଂଗ୍ରହ ହୁଅନ୍ତି।

୨. ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପାଦ ସଂଗ୍ରହ (Collection of Different Products):
ପେଟ୍ରୋଲିୟମରୁ ମିଳୁଥିବା କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ହେଉଛି ପେଟ୍ରୋଲ, ଡିଜେଲ, କିରୋସିନି, ଲୁବ୍ରିକେଟିଙ୍ଗ ତୈଳ ଓ ବିଟୁମେନ। ଏହି ସବୁ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତମ୍ଭର ଅଲଗା ଅଲଗା ସ୍ଥାନରୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ।

୩. ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Process Control):
ଆଂଶିକ ପାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଜରୁରୀ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅଲଗା କରାଯାଇପାରିବ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ପେଟ୍ରୋଲିୟମରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନକୁ ଅଲଗା କରି ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ କରାଯାଇଥାଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ପେଟ୍ରୋଲିୟମର ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପାଦ ଆଂଶିକ ପାତନ (Fractional Distillation) ପଦ୍ଧତିରେ ମିଳିଥାଏ।