Question 1: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ କ’ଶ ? ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନ କରା

Answer: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ (Phytohormones) ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କେତେକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହର୍ମୋନ୍ ଭଳି, ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ:

ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:

1. ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin): ଅକ୍ସିନ୍ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଫାଇଟୋହରମୋନ୍, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

କୋଷର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା: ଅକ୍ସିନ୍ କୋଷର କାନ୍ଥକୁ ନରମ କରିଥାଏ, ଫଳରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ହୁଏ।
ଅଗ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ (Apical Dominance): ଏହା କାଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥିବା କଲିକାଗୁଡ଼ିକୁ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱ କଲିକାଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିଥାଏ।
ଚେରର ବିକାଶ: ଅକ୍ସିନ୍ ଚେରର ବିକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ।
ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism) ଓ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ଏହା ଆଲୋକ ଏବଂ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଆଡ଼କୁ ଉଦ୍ଭିଦର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଇଣ୍ଡୋଲ୍-3-ଏସେଟିକ୍ ଏସିଡ୍ (IAA) ଏକ ସାଧାରଣ ଅକ୍ସିନ୍ ଅଟେ।

2. ଜିବେରେଲିନ୍ (Gibberellin): ଜିବେରେଲିନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

କାଣ୍ଡର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି: ଏହା କାଣ୍ଡକୁ ଲମ୍ବା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ମଞ୍ଜିର ଅଙ୍କୁରଣ: ଏହା ମଞ୍ଜିକୁ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍କୁରିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଫୁଲ ଧରିବା: କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫୁଲ ଧରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ।
ଫଳର ବିକାଶ: ଏହା ଫଳର ଆକାର ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଜିବେରେଲିକ୍ ଏସିଡ୍ (GA3) ଏକ ସାଧାରଣ ଜିବେରେଲିନ୍ ଅଟେ।

3. ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (Cytokinin): ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ କୋଷ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

କୋଷ ବିଭାଜନ (Cell Division): ଏହା କୋଷ ବିଭାଜନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ, ବିଶେଷ କରି ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ।
ପତ୍ରର ବୃଦ୍ଧି: ଏହା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁଜ ରଖିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଅଗ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ବିରୋଧ: ଏହା ଅକ୍ସିନ୍ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅଗ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ କମ୍ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପାର୍ଶ୍ୱ କଲିକାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ଜିଆଟିନ୍ (Zeatin) ଏକ ସାଧାରଣ ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ ଅଟେ।

4. ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene): ଏଥିଲିନ୍ ଏକ ଗ୍ୟାସୀୟ ହର୍ମୋନ୍, ଯାହା ଫଳ ପାଚିବାରେ ଏବଂ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

ଫଳ ପାଚିବା: ଏହା ଫଳକୁ ନରମ ଏବଂ ମିଠା କରିଥାଏ।
ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା (Abscission): ଏହା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛରୁ ଅଲଗା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଫୁଲର ବୃଦ୍ଧି: କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫୁଲର ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଏଥିଲିନ୍ ନିଜେ ହିଁ ଏକ ଉଦାହରଣ।

5. ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscisic Acid – ABA): ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଶୁଖିଲା ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ମଞ୍ଜିର ସୁପ୍ତାବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

ମଞ୍ଜିର ସୁପ୍ତାବସ୍ଥା (Seed Dormancy): ଏହା ମଞ୍ଜିକୁ ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ନ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍କୁରିତ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ଜଳର ଅଭାବ ସହ୍ୟ କରିବା: ଏହା ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟାକୁ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଗଛରୁ କମ୍ ଜଳ ବାହାରିଥାଏ।
ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିବା: ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧିକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ବନ୍ଦ କରିପାରେ, ଯେପରିକି ଶୁଖିଲା ସମୟରେ।
ଉଦାହରଣ: ଆବ୍‌ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ନିଜେ ହିଁ ଏକ ଉଦାହରଣ।

ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା:

ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ପରିବହନ: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପରିବହନ କରାଯାଏ।
ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ: ଏହି ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
ଜିନ୍ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ: ଏହି ସଙ୍କେତ ଜିନ୍ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

Question 2: ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା କ’ଶ ?  ଏହା ଫଳରେ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା  କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ  କରା

Answer: ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା କ’ଣ ଏବଂ ଏହା ଉଦ୍ଭିଦରେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା (External Stimuli):
ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପରିବେଶରୁ ଆସୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଙ୍କେତ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଏହି ଉଦ୍ଦୀପନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ, ଜଳ, ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଉଦ୍ଭିଦରେ କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Tropic Movements in Plants):
କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି, ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଗତି ସାଧାରଣତଃ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜଡିତ। କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ:
ଅନୁକୂଳ କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Positive Tropism): ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଂଶ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗରେ ଗତି କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାଣ୍ଡର ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିବା।
ପ୍ରତିକୂଳ କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Negative Tropism): ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଂଶ ଉଦ୍ଦୀପନାର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଗତି କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଚେରର ଆଲୋକଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା।

କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Tropism):

1.  ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism): ଆଲୋକ ଉଦ୍ଦୀପନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି। କାଣ୍ଡ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଢ଼େ (ଅନୁକୂଳ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ), ଏବଂ ଚେର ଆଲୋକଠାରୁ ଦୂରେଇଯାଏ (ପ୍ରତିକୂଳ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ)।
2.  ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ବା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଅନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି। ଚେର ମାଟି ଭିତରକୁ ବଢ଼େ (ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ), ଏବଂ କାଣ୍ଡ ଉପର ଆଡ଼କୁ ବଢ଼େ (ପ୍ରତିକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ)।

କ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା (Mechanism of Tropism):

1.  ଉଦ୍ଦୀପନାର ଗ୍ରହଣ (Reception of Stimulus): ଉଦ୍ଭିଦର କିଛି ବିଶେଷ ଅଂଶ (ଯେପରିକି ଅଗ୍ରଭାଗ) ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
2.  ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ (Hormone Secretion): ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଉଦ୍ଭିଦର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ ହୁଏ। ଏହି ହରମୋନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin) ଅନ୍ୟତମ।
3.  ହରମୋନ୍ ପରିବହନ (Hormone Transport): ଅକ୍ସିନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପରିବହନ କରାଯାଏ।
4.  ବୃଦ୍ଧିର ପ୍ରଭାବ (Effect on Growth): ଅକ୍ସିନ୍ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଫଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗରେ ବଙ୍କେଇଯାଏ।

ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନର ପରୀକ୍ଷଣ (Experiment on Phototropism):
ଚାର୍ଲସ ଡାରଉଇନ୍ ଏକ ପରୀକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯେ ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଆଲୋକକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ଏବଂ ସେହି ଅନୁସାରେ ବଙ୍କେଇଥାଏ। ସେ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଗଜା (ଭୂଣକାଣ୍ଡ Hypocotyl) ବାହାରିଥିବା ବୁଟ ମଞ୍ଜିକୁ ଏକ ଦିଗରୁ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ଏକ ବାକ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ। କେତୋଟି ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କଳାକାଗଜର ଟୋପି ଲଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ଆଉ କେତେଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ କାଟି ଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ଗଜାଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କଳାଟୋପି ଲଗାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସିଧା ରହିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଗଜାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ଦିଗକୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଇଥିଲେ।

ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା (Mechanism of Geotropism):
ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ ହରମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଚେରର ତଳ ଭାଗରେ ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ସେହି ଅଂଶର ବୃଦ୍ଧି କମିଯାଏ ଏବଂ ଚେର ମାଟି ଭିତରକୁ ବଙ୍କେଇଯାଏ। କାଣ୍ଡରେ ହରମୋନ୍‌ର ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ରହିବା କାରଣରୁ ଏହା ଉପର ଆଡ଼କୁ ବଢ଼ିଥାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ (Real-world applications):
ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଏବଂ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଅନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇପାରେ।
ଗଛ ଲଗାଇବା ସମୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଦିଗରେ ଗଛ ଲଗାଇବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।
ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଉଦ୍ଭିଦର ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାର କ୍ଷମତାକୁ ବୁଝିପାରୁଛନ୍ତି।

Question 3: ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅକ୍ସିନ୍ର ପ୍ରଭାବ ଦଶାଆ

Answer: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅକ୍ସିନ୍ର ପ୍ରଭାବକୁ ଏକ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ, ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା:

1. ଉପକରଣ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ: ଏକ କନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କ, ପାଣି, ତାରଜାଲି, ସଦ୍ୟ ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହୋଇଥିବା ବିନ୍ ମଞ୍ଜି (୨-୩ଟି), ଏକ ପାଖ ଖୋଲାଥିବା ମୋଟା କାଗଜ ବାକ୍ସ (ଯାହାକୁ ଆଲୋକ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ)।

2. ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି:
କନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କରେ ପାଣି ଭର୍ତ୍ତି କରନ୍ତୁ।
ଫ୍ଲାସ୍କର ବେକକୁ ତାରଜାଲିରେ ଆଚ୍ଛାଦନ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ସହାୟତା ଦେବ।
ତାର ଜାଲି ଉପରେ ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହୋଇଥିବା ବିନ୍ ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ରଖନ୍ତୁ।
ଫ୍ଲାସ୍କଟିକୁ କାଗଜ ବାକ୍ସ ଭିତରେ ରଖନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଝରକାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ କେବଳ ବାକ୍ସର ଖୋଲା ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଇ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପରେ ପଡ଼ିବ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରୁ ଆଲୋକ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

3. ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ଦୁଇ-ତିନି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ ଉଦ୍ଭିଦଟି ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଉଛି। ଏହା ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism)ର ଏକ ଉଦାହରଣ।

4. ଅକ୍ସିନ୍ର ଭୂମିକା: ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଲୋକ ପାଏ, ଏହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅକ୍ସିନ୍ ହରମୋନ୍ ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୁଏ। ଆଲୋକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରୁ ଆସୁଥିବାରୁ, ଅକ୍ସିନ୍ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ପରିବାହିତ ହୁଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ଧାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅକ୍ସିନ୍ର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହା ସେଠାକାର କୋଷଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧିକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ, ଅନ୍ଧାର ପାର୍ଶ୍ୱ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଥିବା ପାର୍ଶ୍ୱ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦଟି ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇଯାଏ।

5. ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଅକ୍ସିନ୍, ଜିବରେଲିନ୍ ଓ ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ ପ୍ରଭୃତି ବୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଜିବରେଲିନ୍ ଶାଖା ଓ କାଣ୍ଡର ବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ କୋଷ ବିଭାଜନର ହାର ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ।

6. ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭିଦର ଚେର ମାଟି ତଳକୁ ଗତି କରେ (ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ), ଏବଂ କାଣ୍ଡ ତାହାର ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗତି କରେ (ପ୍ରତିକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ)।

7. ହରମୋନ୍‌ର ସାନ୍ଦ୍ରତା: ଯେତେବେଳେ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଭୂମି ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ରଖାଯାଏ, ହରମୋନ୍‌ର ସାନ୍ଦ୍ରତା କାଣ୍ଡର ତଳ ଅଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯାହା ସେଠାରେ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ଘଟାଏ। କିନ୍ତୁ କାଣ୍ଡର ଉପର ଭାଗରେ ହରମୋନ୍‌ର ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ହେବାରୁ ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧି କମ୍ ହୁଏ।

ଏହି ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅକ୍ସିନ୍ ହରମୋନ୍ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ:
ଏହି ପରୀକ୍ଷଣ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦ କିପରି ଆଲୋକକୁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ତାହା ଦର୍ଶାଏ।
ଏହା କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।

Question 4: ମାନବ  ମସ୍ତିଷ୍କର  ବିଭିନ୍ସ  ଅଂଶର  ନାମ  ଓ  କାର୍ଯ୍ୟର  ଏକ  ବିବରଣୀ  ଦିଆ ।

Answer: ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କ ଶରୀରର ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ। ଏହାକୁ ତିନି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Forebrain), ମଧ୍ୟମସ୍ତିଷ୍କ (Midbrain) ଏବଂ ପଶ୍ଚମସ୍ତିଷ୍କ (Hindbrain)।

1. ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Forebrain): ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭାଗ। ଏଥିରେ ଘ୍ରାଣ ପାଳି, ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ପଶ୍ଚ ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଘ୍ରାଣ ପାଳି (Olfactory lobe): ଏହା ଗନ୍ଧ ବାରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଏହା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବାବେଳେ କୁକୁର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କରେ ଏହା ଅଧିକ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebral hemisphere): ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଂଶ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ – ଡାହାଣ ଏବଂ ବାମ ପାଳି। ଏହାର ଉପରି ଭାଗ ବହୁତ ଭାଙ୍ଗଯୁକ୍ତ, ଯାହା ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ତାପ, କଷ୍ଟ, ଚାପ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ପରି ଉଦ୍ଦୀପନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଶୁଣିବା, ଭାବିବା ଏବଂ କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଆବେଗ ପ୍ରକାଶ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ପଶ୍ଚ ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Diencephalon): ଏହାର ଉପରି ଭାଗରେ ପିନିଆଲ ଗ୍ରନ୍ଥି ଏବଂ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ ଅବସ୍ଥିତ। ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ, ରକ୍ତଚାପ, ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ରାଗ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ପରି ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

2. ମଧ୍ୟମସ୍ତିଷ୍କ (Midbrain): ଏହା ଚାରିଗୋଟି ବର୍ତ୍ତୁଳ ପିଣ୍ଡକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଉପର ଦୁଇଟି ପିଣ୍ଡ ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିକ୍ଷେପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିମ୍ନ ଭାଗର ଦୁଇଟି ପିଣ୍ଡ ଶ୍ରବଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିକ୍ଷେପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

3. ପଶ୍ଚମସ୍ତିଷ୍କ (Hindbrain): ଏଥିରେ ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebellum): ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ଭାଗ। ଏହା ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ଏବଂ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।
ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ (Medulla oblongata): ଏହା ଶ୍ୱାସକେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ହୃତ୍‌କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ରକ୍ତଚାପ, ଛିଙ୍କ, କାଶ, ବାନ୍ତି ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ପରି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ (Spinal cord): ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ ଖପୁରିର ମହାରନ୍ଧ୍ର ବାଟ ଦେଇ ବାହାରି ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଏହା ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭିତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ରହିଛି। ଏହା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରୁ ସୂଚନା ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଏ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ଆଦେଶ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ପଠାଏ। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଗୋଚରରେ ଅନେକ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ, ଯେପରିକି କଣ୍ଟା ଫୋଡ଼ିଲେ ହାତ ତୁରନ୍ତ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନେବା କିମ୍ବା ଆଖି ଆଗକୁ କୌଣସି ଜିନିଷ ଆସିଲେ ଆଖିପତା ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା।

ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (Peripheral nervous system): ଏଥିରେ କରୋଟି ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ ସୁଷୁମ୍ନା ସ୍ନାୟୁ ସାମିଲ୍। ମଣିଷମାନଙ୍କରେ 12 ଯୋଡ଼ା କରୋଟି ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ 31 ଯୋଡ଼ା ସୁଷୁମ୍ନା ସ୍ନାୟୁ ରହିଛି। ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଆଖି, ନାକ, କାନ, ଜିଭ ଏବଂ ଚର୍ମ ପରି ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗରୁ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାନ୍ତି।

ମସ୍ତିଷ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଶରୀରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁଚାରୁ ରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିଥାନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:
1. କୌଣସି ଗରମ ଜିନିଷକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ଚର୍ମରେ ଥିବା ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ତୁରନ୍ତ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସୂଚନା ପଠାନ୍ତି, ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କ ହାତକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନେବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଅତି ଶୀଘ୍ର ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
2. ଯେତେବେଳେ ଆମେ କୌଣସି ସୁଗନ୍ଧ ବାରିଥାଉ, ସେତେବେଳେ ଘ୍ରାଣ ପାଳି ସକ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସେହି ଗନ୍ଧ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ।
3. ଗାଡି ଚଳାଇବା ସମୟରେ, ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ଆମ ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଆମେ ସୁରୁଖୁରୁରେ ଗାଡି ଚଳାଇପାରୁ।

Question 5: ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା କ’ଶ ? ଆମ ଶରୀରରେ ଘଟୁଥିବା ଏକକ ସିନାପ୍ଟିକ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ବର୍ଷ୍ଣନ କରା

Answer: ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା (Reflex Action) ହେଉଛି ଶରୀରର ଏକ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ଯାହା କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନା ପ୍ରତି ଦିଆଯାଏ। ଏହି କ୍ରିୟା ମସ୍ତିଷ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବାହାରେ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଶରୀରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ।

ଏକକ ସିନାପ୍ଟିକ୍ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ (Monosynaptic Reflex): ଏହା ସବୁଠାରୁ ସରଳ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Sensory neuron) ଏବଂ ଗୋଟିଏ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Motor neuron) ସାମିଲ ଥାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ:

1.  ଉତ୍ତେଜନା (Stimulus): ଶରୀରର କୌଣସି ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗ (Receptor organ), ଯେପରିକି ଚର୍ମ, ଏକ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ହାତ କୌଣସି ଗରମ ଜିନିଷକୁ ଛୁଏଁ, ତେବେ ଚର୍ମରେ ଥିବା ତାପ ଗ୍ରାହୀ (Thermoreceptors) ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଅନ୍ତି।

2.  ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Sensory Neuron): ଉତ୍ତେଜିତ ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗରୁ ଏକ ସ୍ନାୟବିକ ସଙ୍କେତ (Nerve impulse) ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ଦେଇ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ (Spinal cord) ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ। ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ଏହି ସଙ୍କେତକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡରେ ଥିବା ଇଣ୍ଟରନ୍ୟୁରନ୍ (Interneuron) କୁ ପଠାଏ।

3.  ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ (Spinal Cord): ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡରେ, ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ସିଧାସଳଖ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ ସହିତ ସିନାପ୍ସ (Synapse) ଗଠନ କରେ। ଏଠାରେ, ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ଆସିଥିବା ସଙ୍କେତ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଏ।

4.  ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Motor Neuron): ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡରୁ ସଙ୍କେତ ଗ୍ରହଣ କରି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଙ୍ଗ (Effector organ), ଯେପରିକି ମାଂସପେଶୀ (Muscle), ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ।

5.  କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଙ୍ଗ (Effector Organ): ମାଂସପେଶୀ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ସଙ୍କେତ ପାଇବା ପରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ (Contracts), ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ସେହି ଅଙ୍ଗଟି ଉତ୍ତେଜନା ପ୍ରତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗରମ ଜିନିଷ ଛୁଇଁଲେ ହାତ ତୁରନ୍ତ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।

ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତି ଶୀଘ୍ର ଘଟିଥାଏ, କାରଣ ଏଥିରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସିନାପ୍ସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥାଏ।

ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଚାପ (Reflex Arc): ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ, ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ଏବଂ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷର ମିଳିତ ପଥକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଚାପ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚାପ ଆକାରରେ ଥାଏ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
ଗରମ ଜିନିଷକୁ ଛୁଇଁଲେ ତୁରନ୍ତ ହାତ ଘୁଞ୍ଚାଇବା।
ଆଖି ଆଗକୁ କୌଣସି ଜିନିଷ ଆସିଲେ ଆଖି ପତା ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା।
ମଶା କାମୁଡ଼ିଲେ ହାତ ଆପେ ଆପେ ମଶାକୁ ମାରିବାକୁ ଚାଲିଯିବା।

ଏହି ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଶରୀରକୁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷତିକାରକ ପରିସ୍ଥିତିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 6: ସ୍ନାୟୁକୋଷର  ଗଠନ  ଏବଂ  କାର୍ଯ୍ୟ  ବର୍ଣ୍ଣନ  କର ।

Answer: ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron) ହେଉଛି ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀର ମୂଳ ଏକକ। ଏହା ଶରୀରର ସମସ୍ତ ସୂଚନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଏବଂ ପଠାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଗଠନ:

1.  କୋଷ ଶରୀର (Cell Body/Soma): ଏହା ସ୍ନାୟୁକୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ। ଏଥିରେ କୋଷର କେନ୍ଦ୍ର (nucleus) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକାଣୁ (organelles) ଥାଏ। କୋଷ ଶରୀର ସ୍ନାୟୁକୋଷର ମେଟାବୋଲିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପରିଚାଳନା କରେ ଏବଂ ଏହାର ସାମଗ୍ରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ବଜାୟ ରଖେ।

2.  ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendrites): ଏଗୁଡ଼ିକ କୋଷ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଥିବା ଛୋଟ ଶାଖା ଭଳି ଅଂଶ। ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଗ୍ରହଣ କରି କୋଷ ଶରୀରକୁ ପଠାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

3.  ଆକ୍ସନ୍ (Axon): ଏହା ଏକ ଲମ୍ବା, ପତଳା ତନ୍ତୁ ଯାହା କୋଷ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଥାଏ। ଆକ୍ସନ୍ ସ୍ନାୟୁ ସିଗ୍ନାଲ୍କୁ କୋଷ ଶରୀରଠାରୁ ଦୂରକୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷ, ମାଂସପେଶୀ କିମ୍ବା ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ପଠାଏ। କେତେକ ଆକ୍ସନ୍ ମାଇଲିନ୍ ସିଥ୍ (myelin sheath) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ସିଗ୍ନାଲ୍ର ଗତିକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

4.  ମାଇଲିନ୍ ସିଥ୍ (Myelin Sheath): ଏହା ଆକ୍ସନ୍ ଚାରିପଟେ ଥିବା ଏକ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଆବରଣ। ମାଇଲିନ୍ ସିଥ୍ ସ୍ନାୟୁ ସିଗ୍ନାଲ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଆକ୍ସନ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ସହିତ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ବଜାୟ ରଖେ।

5.  ଆକ୍ସନ୍ ଟର୍ମିନାଲ୍ (Axon Terminals): ଏଗୁଡ଼ିକ ଆକ୍ସନ୍ର ଶେଷ ଭାଗରେ ଥିବା ଶାଖା। ଏହି ଟର୍ମିନାଲ୍ଗୁଡ଼ିକ ସିନାପ୍ସ (synapse) ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସିଗ୍ନାଲ୍ ପଠାନ୍ତି।

6.  ସିନାପ୍ସ (Synapse): ଏହା ଦୁଇଟି ସ୍ନାୟୁକୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଯୋଗ ସ୍ଥଳ। ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଆକ୍ସନ୍ ଟର୍ମିନାଲ୍ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ। ସିନାପ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ନାୟୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଗୋଟିଏ କୋଷରୁ ଅନ୍ୟ କୋଷକୁ ଯାଏ।

ସ୍ନାୟୁକୋଷର କାର୍ଯ୍ୟ:

1.  ସିଗ୍ନାଲ୍ ଗ୍ରହଣ (Signal Reception): ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହି ସିଗ୍ନାଲ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କିମ୍ବା ରାସାୟନିକ ହୋଇପାରେ।

2.  ସିଗ୍ନାଲ୍ ସଂଚାଳନ (Signal Transmission): ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ସିଗ୍ନାଲ୍ କୋଷ ଶରୀର ଦେଇ ଆକ୍ସନ୍ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ। ମାଇଲିନ୍ ସିଥ୍ ଏହି ସିଗ୍ନାଲ୍ର ଗତିକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

3.  ସିଗ୍ନାଲ୍ ପ୍ରେରଣ (Signal Transmission): ଆକ୍ସନ୍ ଟର୍ମିନାଲ୍ରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ସିଗ୍ନାଲ୍ ସିନାପ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷ, ମାଂସପେଶୀ କିମ୍ବା ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ପ୍ରେରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରେରଣ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକୁ ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର୍ (neurotransmitter) କୁହାଯାଏ।

4.  ସୂଚନା ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ (Information Storage and Processing): ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ସିନାପ୍ଟିକ୍ ସଂଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ସୂଚନାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସ୍ନାୟୁକୋଷର ପ୍ରକାରଭେଦ:

କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗଠନ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ସେନ୍ସୋରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Sensory Neurons): ଏହି ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରୁ ସୂଚନା ଗ୍ରହଣ କରି ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାନ୍ତି।
ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Motor Neurons): ଏହି ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ସୂଚନା ଆଣି ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି।
ଇଣ୍ଟରନ୍ୟୁରନ୍ (Interneurons): ଏହି ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ସେନ୍ସୋରୀ ଏବଂ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂଚନା ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ:
ଔଷଧ ବିଜ୍ଞାନ (Pharmacology): ସ୍ନାୟୁକୋଷର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝି ଔଷଧ ବିକାଶ କରାଯାଏ, ଯାହା ସ୍ନାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (Artificial Intelligence): ସ୍ନାୟୁକୋଷର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁକରଣ କରି କମ୍ପ୍ୟୁଟର ପ୍ରୋଗ୍ରାମ ତିଆରି କରାଯାଏ, ଯାହା ମଣିଷ ଭଳି ଶିଖିବା ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଏ।
ସ୍ନାୟୁ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା (Treatment of Neurological Disorders): ପାର୍କିନ୍ସନ୍ସ ରୋଗ (Parkinson’s disease) ଏବଂ ଆଲଜାଇମର୍ସ ରୋଗ (Alzheimer’s disease) ଭଳି ସ୍ନାୟୁ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ସ୍ନାୟୁକୋଷର କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଆମ ଶରୀରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 7: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ। ସିନାପ୍ସ୍ କହିଲେ କ’ଶ ବୁଝ ?

Answer: ସିନାପ୍ସ୍ (Synapse) ହେଉଛି ଦୁଇଟି ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron) ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥଳ। ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଆକ୍ସନ୍ (Axon) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendrite) ପରସ୍ପର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସିନାପ୍ସ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ସୂଚନା (information) ପ୍ରେରଣ କରାଯାଏ।

ଏହା କିପରି କାମ କରେ:

1.  ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଆଗମନ: ଯେତେବେଳେ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସିଗ୍ନାଲ୍ (electrical signal) ଆକ୍ସନ୍ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଏହା ଆକ୍ସନ୍‌ର ଶେଷ ଭାଗରେ ପହଞ୍ଚେ।
2.  ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ମୁକ୍ତି: ଆକ୍ସନ୍ ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଏହି ସିଗ୍ନାଲ୍ କିଛି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ (chemical substance) ମୁକ୍ତ କରେ, ଯାହାକୁ ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର (neurotransmitter) କୁହାଯାଏ।
3.  ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ସଂଯୋଗ: ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ସିନାପ୍ଟିକ୍ ସ୍ଥାନ (synaptic cleft) ଅତିକ୍ରମ କରେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ଉପରେ ଥିବା ରିସେପ୍ଟର (receptor) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
4.  ସିଗ୍ନାଲ୍ ପ୍ରେରଣ: ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷରେ ଏକ ନୂତନ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସିଗ୍ନାଲ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଫଳରେ ସୂଚନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ।

ସିନାପ୍ସର ଗୁରୁତ୍ୱ:
ସ୍ନାୟୁ ସଂଚାଳନ: ସିନାପ୍ସ୍ ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ସଂଚାଳନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ମସ୍ତିଷ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରିକି ଶିଖିବା, ସ୍ମରଣ ରଖିବା ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସ୍ନାୟୁ ରୋଗ: ସିନାପ୍ସର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସୁବିଧା ହେଲେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସ୍ନାୟୁ ରୋଗ ହୋଇପାରେ, ଯେପରିକି ପାର୍କିନ୍ସନ୍ ରୋଗ (Parkinson’s disease) ଏବଂ ଆଲଜାଇମର୍ ରୋଗ (Alzheimer’s disease)।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ସିନାପ୍ସ୍ ହେଉଛି ସ୍ନାୟୁକୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିବାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ, ଯାହା ମସ୍ତିଷ୍କର ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 8: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ। ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖା

Answer: ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ (Vasopressin), ଯାହାକୁ ଆଣ୍ଟିଡାଇୟୁରେଟିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (Anti-Diuretic Hormone – ADH) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଶରୀରରେ ଜଳର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିର ନିଉରୋହାଇପୋଫାଇସିସ୍ ଅଂଶରୁ କ୍ଷରିତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିରେ ହୋଇଥାଏ:

୧. ବୃକ୍କରେ ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣ: ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ବୃକ୍କ (Kidney)ରେ ଥିବା ମୂତ୍ରଜନ ନଳିକା (Collecting ducts) ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ଜଳର ଅଭାବ ଦେଖାଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ବୃକ୍କକୁ ଅଧିକ ଜଳ ଶୋଷିବା ପାଇଁ ସଙ୍କେତ ଦିଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରିସ୍ରାରେ କମ୍ ଜଳ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।

୨. ଜଳ ସନ୍ତୁଳନ: ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ଶରୀରରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଯଦି ଶରୀରରେ ଜଳର ପରିମାଣ କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ଅଧିକ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ଜଳକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥାଏ।

୩. ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ରକ୍ତନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରି ରକ୍ତଚାପ ବଢ଼ାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣ କରିବା।

ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ କମ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ, ତେବେ ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନ୍ସିପିଡସ୍ (Diabetes insipidus) ନାମକ ଏକ ରୋଗ ହୋଇପାରେ, ଯେଉଁଥିରେ ରୋଗୀ ଦିନକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପରିସ୍ରା କରେ (ପ୍ରାୟ 20 ଲିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ)।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ଶରୀରରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ବୃକ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 9: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ। ଆଇଲେଟ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗର୍ହାନସ୍ କେଉଁଠି ଥାଏ ? ଏହାର କୋଷଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖା

Answer: ଆଇଲେଟ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗରହାନ୍ସ୍ (Islets of Langerhans) ହେଉଛି ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟରେ ଥିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ। ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଏନଜାଇମ୍ ଏବଂ ହର୍ମୋନ୍ ଉଭୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଆଇଲେଟ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗରହାନ୍ସ୍ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଅଂଶ ଅଟେ, ଯାହା ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରି ରକ୍ତରେ ନିଷ୍କାସିତ କରେ।

ଏହି ଆଇଲେଟ୍ସରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ପ୍ରକାରର କୋଷ ଦେଖାଯାନ୍ତି:

୧. ଆଲ୍‌ଫା କୋଷ (Alpha cells): ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ (Glucagon) ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତର ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା କମିଯାଏ, ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ଲିଭରକୁ ସଞ୍ଚିତ ଗ୍ଲାଇକୋଜେନ୍‌କୁ ଗ୍ଲୁକୋଜରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ଯାହା ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

୨. ବିଟା କୋଷ (Beta cells): ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ସୁଲିନ୍ (Insulin) ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍କୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଭିତରକୁ ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଲିଭର ଓ ମାଂସପେଶୀରେ ଗ୍ଲାଇକୋଜେନ୍ ଭାବରେ ସଞ୍ଚିତ ହେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

୩. ଡେଲ୍ଟା କୋଷ (Delta cells): ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସୋମାଟୋଷ୍ଟାଟିନ୍ (Somatostatin) ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ସୋମାଟୋଷ୍ଟାଟିନ୍ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ଏବଂ ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ସହିତ ଅନ୍ୟ ହର୍ମୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

୪. ପିପି କୋଷ (PP cells): ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପାଙ୍କ୍ରିଆଟିକ୍ ପଲିପେପ୍ଟାଇଡ୍ (Pancreatic Polypeptide) ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର କ୍ଷରଣ ଏବଂ ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

ଆଇଲେଟ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗରହାନ୍ସ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ଯଦି ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବରେ କାମ ନକରନ୍ତି, ତେବେ ମଧୁମେହ (Diabetes) ଭଳି ରୋଗ ହୋଇପାରେ। ମଧୁମେହ ରୋଗରେ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତର ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହା ଶରୀରର ଅନେକ ଅଙ୍ଗକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ଆଇଲେଟ୍ସ୍ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗରହାନ୍ସ୍ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟରେ ଥିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଯାହା ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଶରୀରର ସୁସ୍ଥତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 10: ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ। ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭେଦ ଦଶାଆ

Answer: ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Endocrine Gland) ଏବଂ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Exocrine Gland) ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭେଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. ନାଳୀର ଉପସ୍ଥିତି:
ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ନାଳୀଯୁକ୍ତ (Ducts) ଅଟନ୍ତି। ଏହି ନାଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ରାବ (Enzymes, sweat, saliva ଇତ୍ୟାଦି) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଝାଳ ଗ୍ରନ୍ଥି (Sweat glands) ଝାଳକୁ ଚର୍ମର ଉପରିଭାଗକୁ ନେଇଥାଏ।
ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ନାଳୀବିହୀନ (Ductless) ଅଟନ୍ତି। ସେମାନେ ସିଧାସଳଖ ରକ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ହର୍ମୋନ୍ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଯାଇଥାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

୨. ସ୍ରାବର ପ୍ରକାର:
ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ଏନଜାଇମ୍ (Enzymes), ଝାଳ (Sweat), ଲାଳ (Saliva), ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସ୍ରାବ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶରୀରର ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ହର୍ମୋନ୍ (Hormones) ସ୍ରାବ କରନ୍ତି। ହର୍ମୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ରାସାୟନିକ ବାର୍ତ୍ତାବାହକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ, ପ୍ରଜନନ ଏବଂ ମେଟାବୋଲିଜିମ୍ (Metabolism)।

୩. କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ସ୍ଥାନ:
ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ରାବ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ।
ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ଦୂରରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରନ୍ତି, କାରଣ ହର୍ମୋନ୍ ରକ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ଯାଇ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।

୪. ଉଦାହରଣ:
ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିର ଉଦାହରଣ: ଲାଳ ଗ୍ରନ୍ଥି (Salivary glands), ଝାଳ ଗ୍ରନ୍ଥି (Sweat glands), ଲୁହ ଗ୍ରନ୍ଥି (Lacrimal glands), ଏବଂ ସ୍ତନ ଗ୍ରନ୍ଥି (Mammary glands)।
ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିର ଉଦାହରଣ: ପିଟୁଇଟାରୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Pituitary gland), ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି (Thyroid gland), ଆଡ୍ରେନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି (Adrenal glands), ଏବଂ ଅଗ୍ନାଶୟର କିଛି ଅଂଶ (Pancreas)।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ବହିଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ନାଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ନାଳୀବିହୀନ ହୋଇ ରକ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ହର୍ମୋନ୍ ନିଷ୍କାସନ କରି ଦୂରରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି।

Question 11: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ହର୍ମୋନ୍

Answer: ହର୍ମୋନ୍ ଏକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଯାହା ଶରୀରର ଗୋଟିଏ ଅଂଶରୁ ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ସୂଚନା ପଠାଇଥାଏ। ଏହା ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଥାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ହର୍ମୋନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା:

1.  କ୍ଷରଣ: ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରି ରକ୍ତରେ ଛାଡ଼ିଥାନ୍ତି।
2.  ପରିବହନ: ରକ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ହର୍ମୋନ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ କୋଷ ପାଖକୁ ଯାଇଥାଏ। କେତେକ ହର୍ମୋନ୍ ପ୍ରୋଟିନ୍ ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ପରିବହନ ହୁଅନ୍ତି।
3.  ଗ୍ରହଣ: ଲକ୍ଷ୍ୟ କୋଷରେ ଥିବା ରିସେପ୍ଟର (ଗ୍ରାହକ) ସହିତ ହର୍ମୋନ୍ ବାନ୍ଧି ହୁଏ। ଏହି ରିସେପ୍ଟର କୋଷର ଝିଲ୍ଲିରେ କିମ୍ବା କୋଷ ଭିତରେ ଥାଇପାରେ।
4.  ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ: ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ବାନ୍ଧି ହେବା ପରେ, ହର୍ମୋନ୍ କୋଷ ଭିତରେ ଏକ ସଙ୍କେତ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ସଙ୍କେତ କୋଷର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ, ଯେପରିକି ଏନଜାଇମ୍ ଉତ୍ପାଦନ, ଜିନ୍ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା କୋଷର ବୃଦ୍ଧି।
5.  ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: କୋଷଗୁଡ଼ିକ ହର୍ମୋନ୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଇନସୁଲିନ୍ ହର୍ମୋନ୍ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ କମାଇଥାଏ।

ହର୍ମୋନ୍‌ର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ଷ୍ଟିରଏଡ୍ ହର୍ମୋନ୍: ଏହି ହର୍ମୋନ୍ କୋଲେଷ୍ଟେରଲରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା କୋଷର ଝିଲ୍ଲି ଭିତରକୁ ସହଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ। ଉଦାହରଣ: ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍, ଏଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍।
ପେପ୍ଟାଇଡ୍ ହର୍ମୋନ୍: ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ଆମିନୋ ଏସିଡ୍‌ରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା କୋଷର ଝିଲ୍ଲିରେ ଥିବା ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୁଏ। ଉଦାହରଣ: ଇନସୁଲିନ୍, ଗ୍ଲୁକାଗନ୍।

ହର୍ମୋନ୍‌ର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ:
ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶ
ପ୍ରଜନନ
metabolism (ଶରୀରର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା)
ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
ଜଳ ଏବଂ ଲବଣର ସନ୍ତୁଳନ
ମନୋଭାବ ଏବଂ ନିଦ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ହର୍ମୋନ୍‌ର ଉପଯୋଗ:
ମଧୁମେହ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଇନସୁଲିନ୍ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ଥାଇରକ୍ସିନ୍ ହର୍ମୋନ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ବନ୍ଧ୍ୟାତ୍ୱ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଜନନ ହର୍ମୋନ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ହର୍ମୋନ୍ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 12: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ବାମନତା  ଓ  ଅତିକାୟତ୍ୱ

Answer: ବାମନତା ଓ ଅତିକାୟତ୍ୱ ହେଉଛି ଗ୍ରୋଥ୍ ହର୍ମୋନ୍ (Growth Hormone)ର ଅଭାବ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ କ୍ଷରଣ ହେତୁ ହେଉଥିବା ଶାରୀରିକ ଅବସ୍ଥା। ଗ୍ରୋଥ୍ ହର୍ମୋନ୍ ଆମ ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷରିତ ହୋଇଥାଏ।

ବାମନତା (Dwarfism): ଯଦି ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ଗ୍ରୋଥ୍ ହର୍ମୋନର କ୍ଷରଣ କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ଶରୀରର ସାଧାରଣ ବୃଦ୍ଧି ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଚ୍ଚତା ବହୁତ କମ୍ ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ବାମନତା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ହୋଇନଥାଏ।

ଅତିକାୟତ୍ୱ (Gigantism): ଯଦି ପିଲାଦିନେ ଗ୍ରୋଥ୍ ହର୍ମୋନର କ୍ଷରଣ ଅତ୍ୟଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଶରୀରର ଅସାଧାରଣ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଚ୍ଚତା ୮ ରୁ ୯ ଫୁଟ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଅତିକାୟତ୍ୱରେ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି, ଯାହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଏହି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରୋଥ୍ ହର୍ମୋନର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିର ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ହର୍ମୋନର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ଷରଣ ଶରୀରର ସାଧାରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଉପଯୁକ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ।

Question 13: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ଓ ଆକ୍ସନ୍

Answer: ସ୍ନାୟୁକୋଷ (ନିଉରନ୍) ହେଉଛି ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀର ମୂଳ ଏକକ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ଓ ଆକ୍ସନ୍।
ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendrite): ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ନାୟୁକୋଷର କୋଷ ଦେହରୁ ବାହାରିଥିବା ଛୋଟ ଶାଖା ଭଳି। ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଗ୍ରହଣ କରି କୋଷ ଦେହକୁ ପଠାନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ଆସୁଥିବା ସୂଚନା ପାଇଁ ରିସେପ୍ଟର୍ ଭଳି କାମ କରନ୍ତି।
ଆକ୍ସନ୍ (Axon): ଏହା ହେଉଛି ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଏକ ଲମ୍ବା ତନ୍ତୁ, ଯାହା କୋଷ ଦେହରୁ ବାହାରି ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷ, ମାଂସପେଶୀ କିମ୍ବା ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ପଠାଏ। ଆକ୍ସନ୍ ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ଅନ୍ୟକୁ ସୂଚନା ପଠାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଆକ୍ସନ୍ର ଶେଷ ଭାଗରେ ସିନାପ୍ଟିକ୍ ଟର୍ମିନାଲ୍ ଥାଏ, ଯେଉଁଠାରୁ ନ୍ୟୁରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର୍ ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ସିଗ୍ନାଲ୍ ପଠାଏ।

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ:

1.  ଡେନ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ।
2.  ଏହି ସିଗ୍ନାଲ୍ କୋଷ ଦେହ ଦେଇ ଆକ୍ସନ୍ ଆଡ଼କୁ ଯାଏ।
3.  ଆକ୍ସନ୍ ଏହି ସିଗ୍ନାଲ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷ, ମାଂସପେଶୀ କିମ୍ବା ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ପଠାଏ।
4.  ସିନାପ୍ସରେ, ଆକ୍ସନ୍ରୁ ନ୍ୟୁରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର୍ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ପଠାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

Question 14: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନ୍ସିପିଡସ୍ ଓ ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍

Answer: ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନ୍ସିପିଡସ୍ (Diabetes Insipidus) ଏବଂ ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍ (Diabetes Mellitus) ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ରୋଗ ଯାହା ଶରୀରରେ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ।

ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନ୍ସିପିଡସ୍:
ଏହା ଏକ ବିରଳ ରୋଗ ଯାହା ଆଣ୍ଟିଡାଇୟୁରେଟିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (ADH)ର ଅଭାବ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଅଭାବରୁ ହୋଇଥାଏ। ADH ବୃକ୍କ (kidney)କୁ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଯେତେବେଳେ ADH ସ୍ତର କମ୍ ଥାଏ, ବୃକ୍କ ଅଧିକ ପରିମାଣର ପରିସ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ଫଳସ୍ୱରୂପ ଅତ୍ୟଧିକ ତୃଷ୍ଣା ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ପରିସ୍ରା ଲାଗିଥାଏ।

ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
ହାାଇପୋଥାଲାମସ୍ (hypothalamus) କିମ୍ବା ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିର କ୍ଷତି ଯୋଗୁଁ ADH ଉତ୍ପାଦନ ହ୍ରାସ ହେବା।
ବୃକ୍କ ADH ପ୍ରତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନକରିବା।
କେତେକ ଔଷଧ କିମ୍ବା ଅବସ୍ଥା।

ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍:
ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ରୋଗ ଯାହା ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ହେତୁ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ହର୍ମୋନ୍ର ଅଭାବ କିମ୍ବା ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ପ୍ରତି ଶରୀରର ପ୍ରତିରୋଧ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ। ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ଅଗ୍ନାଶୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ରକ୍ତରୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
ଟାଇପ୍ 1 ଡାଇବେଟିସ୍: ଏକ ଅଟୋଇମ୍ୟୁନ୍ ରୋଗ ଯେଉଁଥିରେ ଶରୀରର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଅଗ୍ନାଶୟରେ ଥିବା ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଟାଇପ୍ 2 ଡାଇବେଟିସ୍: ଶରୀର ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ପ୍ରତି ପ୍ରତିରୋଧୀ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଅଗ୍ନାଶୟ ଯଥେଷ୍ଟ ଇନ୍ସୁଲିନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଡାଇବେଟିସ୍: ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ କେତେକ ମହିଳାଙ୍କର ରକ୍ତ ଶର୍କରା ସ୍ତର ବଢ଼ିଯାଏ।

Question 15: ସଂକ୍ଷିପ୍ତ  ଟିପ୍ପଣୀ  ଲେଖ । ଅକ୍ସିନ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ

Answer: ଅକ୍ସିନ୍ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍ ଯାହାକି ଉଦ୍ଭିଦର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. କୋଷ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଦୀର୍ଘକରଣ: ଅକ୍ସିନ୍ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜିତ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଆକାର ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ବିଶେଷକରି, ଏହା କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଦୀର୍ଘକରଣକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ଲମ୍ବ ବଢ଼ିଥାଏ।

2. ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ (Phototropism): ଅକ୍ସିନ୍ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଉଦ୍ଭିଦର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଆଲୋକ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଅକ୍ସିନ୍ ଆଲୋକଠାରୁ ଦୂରରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ସଂଗ୍ରହିତ ହୁଏ। ଏହା ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଦୀର୍ଘକରଣକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଫଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ହୋଇଯାଏ।

3. ଅଗ୍ରାଧିକାରିତା (Apical Dominance): ଅକ୍ସିନ୍ କାଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱୀୟ କଳିକାଗୁଡ଼ିକର ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ମୁଖ୍ୟ କାଣ୍ଡଟି ସିଧା ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକର ଅଭିବୃଦ୍ଧି କମ୍ ହୋଇଥାଏ। ଅଗ୍ରଭାଗକୁ କାଟିଦେଲେ, ପାର୍ଶ୍ୱୀୟ କଳିକାଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

4. ଚେର ସୃଷ୍ଟି (Rooting): ଅକ୍ସିନ୍ ଚେର ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ, କୃଷି ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ କୃଷିରେ ଅକ୍ସିନ୍‌କୁ କାଟିଥିବା ଡାଳରେ ଲଗାଇ ଚେର ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ନୂଆ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

5. ଫଳ ସୃଷ୍ଟି (Fruit Development): ଅକ୍ସିନ୍ ଫଳ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବିକାଶରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଫୁଲରୁ ଫଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ ଏବଂ ଫଳଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଅକ୍ସିନ୍‌ର ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ:
କୃଷିରେ ଅକ୍ସିନ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଅଧିକ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଇପାରେ।
ଉଦ୍ୟାନ କୃଷିରେ, ଏହା ନୂଆ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏବଂ ଗଛର ଆକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଟିସୁ କଲ୍‌ଚରରେ (Tissue culture), ଅକ୍ସିନ୍ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।

Question 16: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ର  କାର୍ଯ୍ୟ  କ’ଣ ?

Answer: ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ (Acetylcholine) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର (neurotransmitter)। ଏହା ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସିଗ୍ନାଲ୍ ପଠାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ:

1. ସିନାପ୍ଟିକ୍ ଟ୍ରାନ୍ସମିସନ୍ (Synaptic Transmission): ଯେତେବେଳେ ଏକ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ସିଗ୍ନାଲ୍ ଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ପ୍ରଥମ ସ୍ନାୟୁକୋଷଟି ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ନାମକ ଏକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଗତ କରେ। ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସିନାପ୍ସ (synapse) ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ରିସେପ୍ଟର (receptor) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

2. ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ସଂଯୋଗ: ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ଯେତେବେଳେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ରିସେପ୍ଟର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ସ୍ନାୟୁକୋଷରେ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରାସାୟନିକ ସିଗ୍ନାଲ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ସିଗ୍ନାଲ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ସୂଚନା ପଠାଇଥାଏ।

3. ସ୍ନାୟୁ ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ ସଂଯୋଗ: ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ମାଂସପେଶୀକୁ ସଂକେତ ପଠାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ମୋଟର ନିଉରୋନ୍ (motor neuron) ଗୁଡ଼ିକ ମାଂସପେଶୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହି ନିଉରୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ନିର୍ଗତ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶରୀରର ଗତିବିଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

4. ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଶିକ୍ଷଣ: ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ସ୍ମୃତି ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ନୂତନ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହା ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନକୁ କମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ରିୟ କରିଥାଏ।

ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀର ସୁସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାର ଅଭାବ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୁଳନ ଅନେକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଯେପରିକି ଆଲଜାଇମର୍ସ ରୋଗ (Alzheimer’s disease), ମାୟାସ୍ଥେନିଆ ଗ୍ରାଭିସ୍ (Myasthenia Gravis)।

ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକ ସରଳ ବାକ୍ୟରେ କହିଲେ, ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ସ୍ନାୟୁ ସଂକେତ ପ୍ରେରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 17: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଏଡ୍ରିନାଲ୍କୁ  ଆପଦ୍କାଳୀନ  ଗ୍ରନ୍ଥି  କୁହାଯାଏ  କାହିଁକି ?

Answer: ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଆପଦ୍କାଳୀନ ଗ୍ରନ୍ଥି କୁହାଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହା ଶରୀରକୁ ବିପଦ କାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଏଡ୍ରିନାଲିନ୍ ନାମକ ଏକ ହର୍ମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ, ଯାହାକି ଶରୀରରେ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ ବଢ଼ାଇବା, ରକ୍ତଚାପ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ଭୟ, କ୍ରୋଧ, କିମ୍ବା ଚାପ ଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶରୀରକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ।
ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ବୃକ୍କ (kidney) ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି। ଏହା ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ: ବାହ୍ୟ ଆବରଣ (adrenal cortex) ଏବଂ ଭିତର ଅଂଶ (adrenal medulla)। ଏହି ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏଡ୍ରିନାଲ୍ କର୍ଟେକ୍ସ କର୍ଟିସୋଲ୍ ଏବଂ ଆଲଡୋଷ୍ଟେରୋନ୍ ଭଳି ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯାହା ଶରୀରର ଚୟାପଚୟ ଏବଂ ଲବଣ ସନ୍ତୁଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ମେଡୁଲା ଏଡ୍ରିନାଲିନ୍ ଏବଂ ନୋରାଡ୍ରେନାଲିନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯାହା ଶରୀରର ଲଢ଼େଇ କିମ୍ବା ପଳାୟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଏଡ୍ରିନାଲିନ୍ ହର୍ମୋନ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ:
1. ହୃଦୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହା ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଅଧିକ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ହୋଇପାରିବ।
2. ରକ୍ତନଳୀ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହା ରକ୍ତନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରକ୍ତଚାପ ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ଅଧିକ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ।
3. ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହା ଶ୍ୱାସନଳୀକୁ ପ୍ରସାରିତ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିହୁଏ।
4. ଚୟାପଚୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହା ଶର୍କରା ଏବଂ ଚର୍ବିର ବିଘଟନକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ତୁରନ୍ତ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ମିଳିଥାଏ।
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରକୁ ଏକ ଆପଦ୍କାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିର ସାମ୍ନା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ। ତେଣୁ, ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଆପଦ୍କାଳୀନ ଗ୍ରନ୍ଥି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

Question 18: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ?

Answer: ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ହର୍ମୋନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ମହିଳାମାନଙ୍କର ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟକ ଯୌନ ଲକ୍ଷଣର ବିକାଶ: ଏହା ମହିଳାମାନଙ୍କର ଶରୀରରେ ଯୌବନ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ସ୍ତନର ବିକାଶ, ଜରାୟୁର ଆକାର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୌନ ଅଙ୍ଗର ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

2. ଋତୁସ୍ରାବ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଋତୁସ୍ରାବ ଚକ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଜରାୟୁର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସ୍ତରକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ, ଯାହା ଗର୍ଭଧାରଣ ପାଇଁ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

3. ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ସମର୍ଥନ: ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ, ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ପ୍ଲାସେଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଗର୍ଭାଶୟକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

4. ହାଡ଼ର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ହାଡ଼କୁ ମଜବୁତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଅଷ୍ଟିଓପୋରୋସିସ୍ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

5. କୋଲେଷ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଏହା ରକ୍ତରେ କୋଲେଷ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ହୃଦ୍‌ରୋଗର ଆଶଙ୍କାକୁ କମ୍ କରିଥାଏ।

6. ମସ୍ତିଷ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ: ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ମସ୍ତିଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ, ଯେପରିକି ସ୍ମୃତି ଶକ୍ତି ଏବଂ ମନୋଦଶାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।

7. ତ୍ୱଚା ସୁରକ୍ଷା: ଏହା ତ୍ୱଚାକୁ ସୁସ୍ଥ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍‌ର ସ୍ତର କମିଗଲେ ଶରୀରରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇପାରେ, ଯେପରିକି ଅନିୟମିତ ଋତୁସ୍ରାବ, ହାଡ଼ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ଏବଂ ମନୋଦଶାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ଇତ୍ୟାଦି। ତେଣୁ, ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହର୍ମୋନ୍ ଅଟେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମହିଳା ଋତୁବନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କମିଯାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ହାଡ଼ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ଏବଂ ହୃଦ୍‌ରୋଗର ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ିଯାଏ। ତେଣୁ ଡାକ୍ତରମାନେ ହର୍ମୋନ୍ ରିପ୍ଲେସମେଣ୍ଟ ଥେରାପି (HRT) ମାଧ୍ୟମରେ ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଦେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି।

Question 19: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟକୁ  କାହିଁକି  ମିଶ୍ରିତ  ଗ୍ରନ୍ଥି  କୁହାଯାଏ ?

Answer: ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ କାରଣ ଏହା ଉଭୟ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
ବହିଃସ୍ରାବୀ କାର୍ଯ୍ୟ (Exocrine Function): ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ଏହି ଅଂଶ ପାଚନ ଏନଜାଇମ (digestive enzymes) ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ଏହି ଏନଜାଇମଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନଳୀ ଦେଇ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଏନଜାଇମଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୋଟିନ୍, କାର୍ବୋହାଇଡ୍ରେଟ୍ ଏବଂ ଫ୍ୟାଟ୍ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ କାର୍ଯ୍ୟ (Endocrine Function): ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ଏହି ଅଂଶ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ, ଯେପରିକି ଇନସୁଲିନ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଇନସୁଲିନ୍ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ କମାଇଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ଏହାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟରେ ଥିବା ‘ଆଇଲେଟ୍ସ ଅଫ୍ ଲାଙ୍ଗରହାନ୍ସ’ ନାମକ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

ଯେହେତୁ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ଉଭୟ ଏନଜାଇମ ଏବଂ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଉଭୟ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀରର ସୁସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:

1.  ପାଚନ ଏନଜାଇମ ଉତ୍ପାଦନ: ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ବହିଃସ୍ରାବୀ ଅଂଶ ଏମିଲେଜ୍, ଲାଇପେଜ୍ ଏବଂ ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ ପରି ପାଚନ ଏନଜାଇମ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ଏନଜାଇମଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗି ଛୋଟ ଅଣୁରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୋଇପାରିବ।

2.  ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ: ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଅଂଶ ଇନସୁଲିନ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ପରି ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଇନସୁଲିନ୍ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ କମାଇଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ଏହାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

3.  ରକ୍ତ ଶର୍କରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଇନସୁଲିନ୍ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରେ, ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତର ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହା ଇନସୁଲିନ୍ କ୍ଷରଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ। ଇନସୁଲିନ୍ ଶର୍କରାକୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ କମାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତର କମ୍ ଥାଏ, ଗ୍ଲୁକାଗନ୍ କ୍ଷରଣ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଯକୃତରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଗ୍ଲାଇକୋଜେନକୁ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରି ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

4.  ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସହାୟତା: ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟରୁ କ୍ଷରିତ ଏନଜାଇମଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଏନଜାଇମଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୋଟିନ୍, କାର୍ବୋହାଇଡ୍ରେଟ୍ ଏବଂ ଫ୍ୟାଟ୍ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୋଇପାରିବ।

5.  ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା: ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟର ଉଭୟ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହା ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁଗମ କରିବା ସହିତ ରକ୍ତରେ ଶର୍କରା ସ୍ତରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ଶରୀରର ସୁସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି, ଯାହା ଉଭୟ ବହିଃସ୍ରାବୀ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏହା ପାଚନ ଏନଜାଇମ ଏବଂ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରି ଶରୀରର ସୁସ୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 20: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଆ । ଲାଜକୁଳୀ ଲତାରେ କି ପ୍ରକାର ଗତି ଦେଖାଯାଏ ?

Answer: ଲାଜକୁଳୀ ଲତାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗତିକୁ ଅନ୍ତକୁଞ୍ଚନ ଗତି କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ସ୍ପର୍ଶଜନିତ ଉଦ୍ଦୀପନା ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଗତି ବୃଦ୍ଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରେ:

୧. ସ୍ପର୍ଶର ପ୍ରଭାବ: ଯେତେବେଳେ ଲାଜକୁଳୀ ଲତାର ପତ୍ରକୁ ଛୁଆଁଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ପର୍ଶ ଉଦ୍ଦୀପନା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
୨. ସଙ୍କେତ ପ୍ରେରଣ: ଏହି ଉଦ୍ଦୀପନା ପତ୍ରରୁ ତାର କୋଷ ଦେଇ ଗତି କରେ ଏବଂ ମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ ।
୩. କୋଷର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଉଦ୍ଦୀପନା ପାଇବା ପରେ, ପତ୍ରର ମୂଳରେ ଥିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକରୁ ଜଳ ବାହାରିଯାଏ । ଏହି କାରଣରୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଫୀତ ଅବସ୍ଥା ହ୍ରାସ ପାଏ ।
୪. ପତ୍ରର ସଙ୍କୁଚନ: କୋଷଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଫୀତତା କମିଯିବା ହେତୁ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନଇଁଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଝାଉଁଳି ପଡ଼ିଲା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଲାଜକୁଳୀ ଲତା ଛୁଇଁବା ମାତ୍ରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖାଏ । ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବରେ କାମ କରେ, ଯାହା ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାଧକରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ବାସ୍ତବରେ, ଏହି ଗତି ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀ ଭଳି କାମ କରେ, ଯଦିଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀ ନଥାଏ । ଏହା ଏକ ଉଦାହରଣ ଯେ କିପରି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ପରିବେଶ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୋଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇପାରନ୍ତି ।

ଉଦାହରଣ:
କୌଣସି ଲୋକ ଯଦି ଲାଜକୁଳୀ ଲତାକୁ ଛୁଏଁ, ତେବେ ତାହା ତୁରନ୍ତ ନଇଁଯାଏ।
ପବନରେ ଡାଳ ହଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ନୁହେଁ।
କେତେକ କୀଟପତଙ୍ଗ ଲାଜକୁଳୀ ଲତା ଉପରେ ବସିଲେ, ତାହା ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଏ।

ଏହି ଗତି ଦର୍ଶାଇଥାଏ ଯେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କେବଳ ସ୍ଥିର ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ପ୍ରତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇପାରନ୍ତି।

Question 21: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : ଉଦ୍ଭିଦର ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଝଡିବା ସହ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେବା ଏଥିଲିନ୍ ଓ _________ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତିତ ।

Answer: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଝଡିବା ସହ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେବା ଏଥିଲିନ୍ ଓ ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscisic acid) ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଦୁଇ ହରମୋନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତି ।

ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene): ଏହା ଏକ ଗ୍ୟାସୀୟ ହରମୋନ୍ ଯାହା ଫଳ ପାଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଝଡିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ । ଏଥିଲିନ୍ ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଝଡିଯାଆନ୍ତି ।

ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscisic acid): ଏହାକୁ ଏକ ଅବରୋଧକାରୀ ହରମୋନ୍ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧିକୁ କମ୍ କରିବା ସହ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗର ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ । ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳୀୟ ଅଂଶର ଅପଚୟ କମିଯାଏ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ ଶୁଷ୍କ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିପାରେ ।

ଏହି ଦୁଇ ହରମୋନ୍ ମିଶି ଉଦ୍ଭିଦର ସାମଗ୍ରିକ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏଥିଲିନ୍ ଫଳ ପାଚିବା ଏବଂ ଫୁଲ ଝଡିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ, ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ ବୃଦ୍ଧିକୁ କମ୍ କରି ଉଦ୍ଭିଦକୁ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ:

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଫଳ ପାଚିବା ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେଥିରେ ଏଥିଲିନ୍‌ର ମାତ୍ରା ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହା ଫଳକୁ ନରମ କରିବା ସହ ତାର ରଙ୍ଗ ଓ ସ୍ୱାଦରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣେ । ସେହିପରି, ଶୁଷ୍କ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍‌ର ମାତ୍ରା ବଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କୁଞ୍ଚିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଜଳୀୟ ଅଂଶର ଅପଚୟ କମିଯାଏ ।

ଏହି ଦୁଇ ହରମୋନ୍‌ର ସନ୍ତୁଳିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦର ଜୀବନ ଚକ୍ରକୁ ସୁରୁଖୁରୁରେ ଚଳାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

Question 22: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : ହରମୋନ୍ ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡର ________ ରେ ତିଆରି ହୁଏ।

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ହର୍ମୋନ୍ ଏବଂ ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଟେ। ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡ (Placenta) କ’ଣ ତାହା ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡ ହେଉଛି ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ମାଆ ଓ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅଙ୍ଗ। ଏହା ଶିଶୁକୁ ମାଆଠାରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ଶିଶୁର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା କେତେକ ହର୍ମୋନ୍ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ ଯାହା ଗର୍ଭାବସ୍ଥାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡରୁ କ୍ଷରିତ ହେଉଥିବା ହର୍ମୋନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କୋରିଓନିକ୍ ଗୋନାଡୋଟ୍ରପିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (Chorionic Gonadotropic Hormone – CGH) ଅନ୍ୟତମ। ଏହା ଗର୍ଭାବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।

ଏଠାରେ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ରହିଛି:
ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡ ଏକ ସାମୟିକ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଏହା ମାଆ ଏବଂ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ ଜୈବିକ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରେ।
ଏହା କୋରିଓନିକ୍ ଗୋନାଡୋଟ୍ରପିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (CGH) ଭଳି ହର୍ମୋନ୍ କ୍ଷରଣ କରେ।
CGH ଗର୍ଭଧାରଣ ପରୀକ୍ଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଏହି ସୂଚନା ଆଧାରରେ, ଆମେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିପାରିବା ଯେ ଭ୍ରୁଣକାଣ୍ଡ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି।

Question 23: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : ମହ୍ତିଷର _______ ଆମ ସ୍ମୃତି ପାଇଁ ଦାୟୀ

Answer: ମହ୍ତିଷ୍କର ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (Cerebrum) ଆମ ସ୍ମୃତି ପାଇଁ ଦାୟୀ। ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଂଶ। ଏହା ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଡାହାଣ ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ (right cerebral hemisphere) ଏବଂ ବାମ ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ (left cerebral hemisphere)। ଏହି ଦୁଇଟି ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ସ୍ନାୟୁ ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ସଂଯୁକ୍ତ, ଯାହାକୁ କର୍ପସ କାଲୋସମ୍ (corpus callosum) କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

1. ସ୍ମୃତି ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ (Memory Formation and Storage): ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ମୃତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏଥିରେ ତଥ୍ୟ, ଅନୁଭୂତି ଏବଂ କୌଶଳ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ମୃତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ହିପ୍ପୋକାମ୍ପସ୍ (Hippocampus) ଏବଂ ଆମିଗ୍ଡାଲା (Amygdala) ଭଳି ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କର ଅନ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମୃତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାମିଲ୍ ହୋଇଥାନ୍ତି।

2. ଭାଷା ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗ (Language and Communication): ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେପରିକି ବ୍ରୋକାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ (Broca’s area) ଏବଂ ୱେର୍ନିକଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ (Wernicke’s area), ଭାଷା ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରୋକାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଭାଷା କହିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ୱେର୍ନିକଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଭାଷା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

3. ବିଚାର ଏବଂ ସମାଧାନ (Reasoning and Problem-Solving): ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଜଟିଳ ଚିନ୍ତା କରିବା, ବିଚାର କରିବା ଏବଂ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ତର୍କ କରିବା, ଯୋଜନା କରିବା ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

4. ଚେତନା ଏବଂ ଅବବୋଧ (Consciousness and Awareness): ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଆମର ଚେତନା ଏବଂ ଆମ ଆଖପାଖରେ ଘଟୁଥିବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଅବବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଆମକୁ ଆମର ପରିବେଶ ଏବଂ ଆମର ଅନୁଭୂତି ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଇଥାଏ।

5. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଗତି (Voluntary Movement): ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଶରୀରର ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହାର ମୋଟର କର୍ଟେକ୍ସ (motor cortex) ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ମାଂସପେଶୀକୁ ସଙ୍କେତ ପଠାଇ ଗତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ଏକ ଜଟିଳ ଏବଂ ବହୁମୁଖୀ ଅଂଶ, ଯାହା ଆମର ଅନେକ ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ଭବ କରିଥାଏ।

ଉଦାହରଣ:
ପାଠ ପଢିବା ଏବଂ ମନେ ରଖିବା: ଯେତେବେଳେ ଆମେ କିଛି ପଢୁଛେ, ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ସେହି ତଥ୍ୟକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ସ୍ମୃତିରେ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପରୀକ୍ଷା ସମୟରେ ସେହି ସ୍ମୃତିକୁ ମନେ ପକାଇବା ପାଇଁ ଏହା ଦାୟୀ।
କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା: କାହା ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲାବେଳେ, ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା, ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ଏବଂ ଭାଷା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବା: ଗାଣିତିକ ସମସ୍ୟା ହେଉ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତି, ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ ଆମକୁ ତର୍କ କରି ସମାଧାନ ଖୋଜିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 24: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : ଆମ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଭାରସାମ୍ୟ ମସ୍ତିଷ୍କର _____ ଭାଗ ନିୟନ୍ତଶ କରେ।

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ମାନବ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ଏବଂ ଭାରସାମ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଂଶ ସହିତ ଜଡିତ। ଉତ୍ତରଟି ହେଉଛି ‘ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ’ (Cerebellum)। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଯାହା ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ଏବଂ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କରାଯାଏ:

1. ସୂଚନା ଗ୍ରହଣ: ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ଆମ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ସୂଚନା ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରିକି ଆଖି, କାନ ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ। ଏହି ସୂଚନା ଶରୀରର ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ଗତି ବିଷୟରେ ହୋଇଥାଏ।

2. ସୂଚନା ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ସୂଚନାକୁ ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ଏହା ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ଏବଂ ଭାରସାମ୍ୟ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ କେଉଁ ମାଂସପେଶୀ କେତେ ପରିମାଣରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହା ସ୍ଥିର କରେ।

3. ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପ୍ରେରଣ: ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପଠାଏ। ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ଏବଂ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା ହୋଇଥାଏ।

ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉଦାହରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ:
ଚାଲିବା: ଚାଲିବା ସମୟରେ ଆମ ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଦୌଡ଼ିବା: ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ ଶରୀରର ଗତି ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ସଠିକ୍ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
ସାଇକେଲ୍ ଚଳାଇବା: ସାଇକେଲ୍ ଚଳାଇବା ସମୟରେ ପଡ଼ିଯିବାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ କେବଳ ଶାରୀରିକ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯେପରିକି ଭାଷା ଶିଖିବା ଏବଂ କୌଣସି କାମକୁ ବାରମ୍ବାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେଥିରେ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିବା।

ଯଦି ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ କୌଣସି କାରଣରୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୋଇପାରେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଚାଲିବାରେ ଅସୁବିଧା, କଥା କହିବାରେ ଅସୁବିଧା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାରୀରିକ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଇପାରେ। ତେଣୁ, ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କର ଯତ୍ନ ନେବା ଏବଂ ଏହାକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ଆମ ଶରୀର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 25: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଗୋଚରରେ ଶରୀରରେ ଘଟୁଥିବା ଅତି ଜରୁରୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ______ କୁହଯାଏ

Answer: ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଗୋଚରରେ ଶରୀରରେ ଘଟୁଥିବା ଅତି ଜରୁରୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର (Autonomic Nervous System) ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶରୀରର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସନ୍ତୁଳନ (homeostasis) ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ପାଚନକ୍ରିୟା, ଝାଳ ବାହାରିବା, ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ସବୁ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ନିମ୍ନ ଭାଗ (brainstem), ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ (hypothalamus) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସାମିଲ୍ ଅଛନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି କାମ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

1. ସଂବେଦନଶୀଳ ଇନପୁଟ୍ (Sensory Input): ଶରୀରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରୁ ସଂବେଦନଶୀଳ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରକ୍ତଚାପ, ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା, ରକ୍ତରେ ଅମ୍ଳଜାନର ସ୍ତର ଇତ୍ୟାଦି।

2. ସ୍ନାୟୁ ସଙ୍କେତ (Neural Signals): ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ନାୟୁ ସଙ୍କେତ ମାଧ୍ୟମରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଯାଏ। ଏହି ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକ ସ୍ନାୟୁକୋଷ (neurons) ଦ୍ୱାରା ପରିବହନ କରାଯାଏ।

3. ମସ୍ତିଷ୍କର ବିଶ୍ଳେଷଣ (Brain Analysis): ମସ୍ତିଷ୍କ, ବିଶେଷକରି ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ନିମ୍ନ ଭାଗ, ଏହି ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।

4. ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Response): ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ପଠାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ ବଢ଼ାଇବା କିମ୍ବା କମାଇବା, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ଗତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା, କିମ୍ବା ପାଚନକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି।

5. ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Regulation): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ଫେଡ୍‌ବ୍ୟାକ୍ ଲୁପ୍ (feedback loop) ଭାବରେ କାମ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଶରୀରର ଅବସ୍ଥାକୁ ସର୍ବଦା ନିରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ସମନ୍ୱୟ କରାଯାଏ।

ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ:
ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନର ଗତିକୁ ବଢ଼ାଇବା କିମ୍ବା କମାଇବା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ।
ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଶରୀରରେ ଅମ୍ଳଜାନର ସ୍ତର କମିଗଲେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ଗତି ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ।
ପାଚନକ୍ରିୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ହେବା ସମୟରେ ପାଚନକ୍ରିୟା ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଶରୀରର ସୁସ୍ଥତା ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question 26: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : ସ୍ନାୟୁକୋଷରେ ________ ନଥ ବାରୁ ଏହା ବିଭାଜିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Answer: ସ୍ନାୟୁକୋଷ (ନିଉରନ୍) ହେଉଛି ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀର ମୂଳ ଏକକ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସୂଚନା ପଠାଇବା ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରିବା। ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ବିଭାଜିତ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ କାରଣ ଏଥିରେ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନଥାଏ। ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଏକ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ଯାହା କୋଷ ବିଭାଜନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି କାରଣରୁ, ମସ୍ତିଷ୍କ କିମ୍ବା ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡରେ କୌଣସି କ୍ଷତି ହେଲେ, ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସ୍ନାୟୁକୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
କୋଷ ଶରୀର (Cell body): ଏଥିରେ କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଏବଂ ନିଉକ୍ଲିୟସ୍ ଥାଏ।
ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendrites): ଏଗୁଡ଼ିକ କୋଷ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଥିବା ଛୋଟ ଶାଖା, ଯାହା ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ସୂଚନା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
ଆକ୍ସନ୍ (Axon): ଏହା ଏକ ଲମ୍ବା ତନ୍ତୁ, ଯାହା କୋଷ ଶରୀରରୁ ସୂଚନାକୁ ଦୂରକୁ ନେଇଥାଏ।
ସିନାପ୍ସ (Synapse): ଏହା ହେଉଛି ଦୁଇଟି ସ୍ନାୟୁକୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିବାର ସ୍ଥାନ।

ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୂଚନା ପଠାଇପାରନ୍ତି, ଯେପରିକି ସ୍ପର୍ଶ, ତାପମାତ୍ରା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ଗତି। ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଶରୀରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Question 27: ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାରୋଟି ସମ୍ଭବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ । ମଣିଷ ଶରୀରରେ କେତେ ଯୋଡ଼ା କ୍ରାନିଆଲ ସ୍ନାୟୁ ରହିଛି ? (i) 15 (ii) 12 (iii) 11 (iv) 10

Answer: ମଣିଷ ଶରୀରରେ ୧୨ ଯୋଡ଼ା କ୍ରାନିଆଲ୍ ସ୍ନାୟୁ ରହିଛି। ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ସିଧାସଳଖ ବାହାରି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ମୁଖ, ବେକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ। କ୍ରାନିଆଲ୍ ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ସେନ୍ସରୀ ତଥା ମୋଟର ଉଭୟ ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି।

ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:

୧. ଘ୍ରାଣ ସ୍ନାୟୁ (Olfactory Nerve): ଏହା ନାକରୁ ଗନ୍ଧ ସୂଚନା ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଏ।
୨. ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ନାୟୁ (Optic Nerve): ଏହା ଆଖିରୁ ଦୃଶ୍ୟ ସୂଚନା ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଏ।
୩. ଅକ୍ଷିକୂଳୀ ସ୍ନାୟୁ (Oculomotor Nerve): ଏହା ଆଖିର ଗତି ଏବଂ ପିତୁଳାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୪. ଟ୍ରୋକ୍ଲିୟର ସ୍ନାୟୁ (Trochlear Nerve): ଏହା ମଧ୍ୟ ଆଖିର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୫. ଟ୍ରାଇଜେମିନାଲ୍ ସ୍ନାୟୁ (Trigeminal Nerve): ଏହା ମୁଖର ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସୂଚନା ଦିଏ ଏବଂ ଚୋବାଇବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୬. ଆବଡୁସେନ୍ସ ସ୍ନାୟୁ (Abducens Nerve): ଏହା ଆଖିର ବାହ୍ୟ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୭. ଫେସିଆଲ୍ ସ୍ନାୟୁ (Facial Nerve): ଏହା ମୁଖର ଭାବଭଙ୍ଗୀ, ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ଲୁହ ଓ ଲାଳ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୮. ଭେଷ୍ଟିବୁଲୋକୋକ୍ଲିୟର ସ୍ନାୟୁ (Vestibulocochlear Nerve): ଏହା ଶୁଣିବା ଏବଂ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୯. ଗ୍ଲୋସୋଫାରିଞ୍ଜିଆଲ୍ ସ୍ନାୟୁ (Glossopharyngeal Nerve): ଏହା ଗଳାର ସ୍ୱାଦ, ଗିଳିବା ଏବଂ ଲାଳ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୧୦. ଭେଗସ୍ ସ୍ନାୟୁ (Vagus Nerve): ଏହା ହୃଦୟ, ଫୁସଫୁସ ଏବଂ ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୧୧. ଆସେସୋରୀ ସ୍ନାୟୁ (Accessory Nerve): ଏହା ବେକ ଏବଂ କାନ୍ଧର ମାଂସପେଶୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୧୨. ହାଇପୋଗ୍ଲୋସାଲ୍ ସ୍ନାୟୁ (Hypoglossal Nerve): ଏହା ଜିଭର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯାହା କଥା କହିବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

କ୍ରାନିଆଲ୍ ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରିପାରିବା:
ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁ: ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ସୂଚନା ଆଣି ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଘ୍ରାଣ ସ୍ନାୟୁ ଗନ୍ଧର ସୂଚନା ନାକରୁ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପଠାଏ।
ମୋଟର ସ୍ନାୟୁ: ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆଣି ଶରୀରର ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ପଠାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଅକ୍ଷିକୂଳୀ ସ୍ନାୟୁ ଆଖିର ମାଂସପେଶୀକୁ ଗତି କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
ମିଶ୍ରିତ ସ୍ନାୟୁ: ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ସେନ୍ସରୀ ଏବଂ ମୋଟର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଫେସିଆଲ୍ ସ୍ନାୟୁ ମୁଖର ଭାବଭଙ୍ଗୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ସ୍ୱାଦର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଦିଏ।

ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶରୀରର ସୁସ୍ଥତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। କୌଣସି କାରଣରୁ ଯଦି ଏହି ସ୍ନାୟୁଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇପାରେ, ଯେପରିକି ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଗନ୍ଧ ବାରିବାରେ ଅସୁବିଧା, ମୁଖର ଦୁର୍ବଳତା, ଗିଳିବାରେ କଷ୍ଟ ଏବଂ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ହରାଇବା ଇତ୍ୟାଦି।

Question 28: ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାରୋଟି ସମ୍ଭବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ । ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡର ବାହ୍ୟ ଆବରଣକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ? (i) ଡୁରାମାଟର  (ii) ମେନିଞ୍ଜେସ୍ (iii) ପେରିକାଡିଅମ (iv) ପାୟାମାଟର

Answer: ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ (Spinal cord) ମସ୍ତିଷ୍କର ଏକ ଅଂଶ ଯାହା ମେରୁଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ମେନିଞ୍ଜେସ୍ (Meninges) ନାମକ ଏକ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ। ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ହେଉଛି ତିନି ଗୋଟି ସ୍ତରର ଏକ ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ପରଦା ଯାହା ମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡକୁ ଘୋଡାଇ ରଖେ। ଏହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: ଡୁରାମାଟର (Dura mater), ଆରାକ୍ନଏଡ୍ ମାଟର (Arachnoid mater) ଏବଂ ପାୟାମାଟର (Pia mater)। ଡୁରାମାଟର ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବାହାରର ସ୍ତର, ଏବଂ ଏହା ମୋଟା ଏବଂ ଶକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଆରାକ୍ନଏଡ୍ ମାଟର ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ ସ୍ତର, ଏବଂ ଏହା ଜାଲି ପରି ହୋଇଥାଏ। ପାୟାମାଟର ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଭିତରର ସ୍ତର, ଏବଂ ଏହା ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡକୁ ଲାଗି ରହିଥାଏ। ତେଣୁ, ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡର ବାହ୍ୟ ଆବରଣକୁ ମେନିଞ୍ଜେସ୍ କୁହାଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

1. ସୁରକ୍ଷା: ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡକୁ ଶାରୀରିକ ଆଘାତ ଏବଂ ସଂକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
2. ସୂଚନା ପ୍ରେରଣ: ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସୂଚନା ପ୍ରେରଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପଠାଇଥାଏ।
3. ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ କେତେକ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଯେପରିକି ଯେତେବେଳେ ଆମେ କୌଣସି ଗରମ ଜିନିଷକୁ ଛୁଇଁଥାଉ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ତୁରନ୍ତ ଆମର ହାତକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନେଉ।

ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଏହାର ଉପଯୋଗିତା:
ଡାକ୍ତରୀ ପରୀକ୍ଷା ସମୟରେ ମେନିଞ୍ଜେସ୍‌ର ସ୍ଥିତି ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହା ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।
ସ୍ନାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ଲାଗିଲେ, ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ଜ୍ଞାନ ମେରୁଦଣ୍ଡ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 29: ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାରୋଟି ସମ୍ଭବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ ।ଭେସୋପ୍ରେସିନ୍ ହର୍ମୋନ୍‌ର ଅନ୍ୟ ନାମ କ’ଶ ? (i) ପି.ଆର.ଏଲ୍.  (ii) ଏ.ଡି.ଏର୍. (iii) ଏ.ସି.ଟି.ଏଚ୍ (iv) ଟି. ଏସ୍.ଏଚ୍.

Answer: ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍, ଯାହାକୁ ଆଣ୍ଟିଡାଇୟୁରେଟିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (ADH) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ନିଉରୋହାଇପୋଫାଇସିସ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷରିତ ହୁଏ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବୃକ୍କ (Kidney)ର ମୂତ୍ର ଜନନ ନଳିକାଗୁଡ଼ିକରୁ ଜଳର ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption) କରିବା ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

1.  ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ଜଳର ଅଭାବ ଦେଖାଦିଏ, ସେତେବେଳେ ମସ୍ତିଷ୍କର ହାଇପୋଥାଲାମସ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଅସ୍ମୋରିସେପ୍ଟର୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।
2.  ଏହା ପିଟୁଇଟାରୀ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ସଙ୍କେତ ପଠାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ ।
3.  ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ରକ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ମିଶି ବୃକ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ ।
4.  ବୃକ୍କରେ, ଏହା ମୂତ୍ର ଜନନ ନଳିକାର କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା V2 ରିସେପ୍ଟର୍ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ ।
5.  ଏହାଦ୍ୱାରା କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଆକ୍ୱାପୋରିନ୍ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଜଳକୁ ପୁନଃଶୋଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
6.  ଫଳସ୍ୱରୂପ, ମୂତ୍ରରେ ଜଳର ପରିମାଣ କମିଯାଏ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା ହୁଏ ।

ଯଦି ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ କମ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ, ତେବେ ବହୁମୂତ୍ର ରୋଗ (Diabetes Insipidus) ହୋଇପାରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପରିସ୍ରା କରନ୍ତି (ପାଖାପାଖି 20 ଲିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍ ଶରୀରରେ ଜଳର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।

ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ ହେଉଛି ADH (ଆଣ୍ଟିଡାଇୟୁରେଟିକ୍ ହର୍ମୋନ୍) । ତେଣୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି (ii) ଏ.ଡି.ଏଚ୍ ।

Question 30: ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାରୋଟି ସମ୍ଭବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ । ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍ ନୁହେଁ ? (i) ଏଥିଲନ୍ (ii) ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (iii) ଜିବରେଲିନ୍     (iv) ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍

Answer: ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍, ଯାହାକୁ ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଉଦ୍ଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପରିବହନ କରାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଅକ୍ସିନ୍, ଜିବେରେଲିନ୍, ସାଇଟୋକାଇନିନ୍, ଏଥିଲିନ୍ ଏବଂ ଆବ୍ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍।

1. ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin): ଏହା କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ବିଶେଷକରି କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ। ଏହା ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଢ଼ିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ (ଫଟୋଟ୍ରୋପିଜିମ୍)।
2. ଜିବେରେଲିନ୍ (Gibberellin): ଏହି ହର୍ମୋନ୍ କାଣ୍ଡର ଦୀର୍ଘତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହିତ ମଞ୍ଜିର ଅଙ୍କୁରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
3. ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (Cytokinin): ଏହା କୋଷ ବିଭାଜନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ଏବଂ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସତେଜ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
4. ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene): ଏହା ଫଳ ପାଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଝଡ଼ିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
5. ଆବ୍ସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscisic Acid): ଏହା ମଞ୍ଜିର ସୁପ୍ତାବସ୍ଥାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଶୁଖିବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ (Acetylcholine) ଏକ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରେରକ (neurotransmitter) ଅଟେ, ଯାହା ସ୍ନାୟୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ପ୍ରେରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଏହାର କୌଣସି ଭୂମିକା ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍ ନୁହେଁ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ଜୀବନ ଚକ୍ରରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ତାହାର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏଥିଲିନ୍, ସାଇଟୋକାଇନିନ୍, ଏବଂ ଜିବରେଲିନ୍ ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍ ଅଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏସିଟିଲ୍କୋଲିନ୍ ଏକ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରେରକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍ ନୁହେଁ।

Question 31: ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାରୋଟି ସମ୍ଭବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ । ଉଦ୍ଭିଦର ଚେରରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଗତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ? (i) ଅନୁକୂଳ ଆଲୋକାକୁବର୍ତ୍ତନ (ii) ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (iii) ପ୍ରତିକ୍ରିକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (iv) ଅନ୍ତକୁଞ୍ଚନ

Answer: ଉଦ୍ଭିଦର ଚେରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism) ଗତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ ଏକ ପ୍ରକାର ଅନୁବର୍ତ୍ତନୀୟ ଚଳନ, ଯାହା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଗତିରେ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଂଶ, ବିଶେଷ କରି ଚେର, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର ଦିଗକୁ ଗତି କରେ। ଏହାକୁ ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।

ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ:

1.  ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣର ପ୍ରଭାବ: ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦୀପନା ଯାହା ଚେରକୁ ମାଟି ଭିତରକୁ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
2.  ହର୍ମୋନ୍‌ର ଭୂମିକା: ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍, ବିଶେଷକରି ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin), ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣର ପ୍ରଭାବରେ ଅକ୍ସିନ୍ ଚେରର ତଳ ଭାଗରେ ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
3.  ବୃଦ୍ଧିର ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଅକ୍ସିନ୍‌ର ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଚେରର ତଳ ଭାଗରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧିକୁ କମ୍ କରିଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଚେର ମାଟି ଭିତରକୁ ବଙ୍କେଇ ଯାଇ ବଢ଼ିଥାଏ।
4.  ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଚେର ସର୍ବଦା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ, ଫଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ମାଟିରେ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିପାରେ ଏବଂ ଜଳ ଓ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ସହଜରେ ପାଇପାରେ।

କେତେକ ବୈଷୟିକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଧାରଣା:
ଅନୁବର୍ତ୍ତନ (Tropism): ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି।
ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭିଦର ଗତି।
ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin): ଏକ ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍ ଯାହା କୋଷ ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Positive Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଦିଗରେ ଗତି (ଚେରର ଗତି)।
ପ୍ରତିକୂଳ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Negative Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଗତି (କାଣ୍ଡର ଗତି)।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଏହାର ସୁସ୍ଥ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ।

Question 32: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକିକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଶ ହେବ ଲେଖା ବାମନତା : ଗ୍ରୋଥ୍ ହରମୋନ୍ : : ରୂପାନ୍ତରଣ :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ବାମନତା’ ଓ ‘ଗ୍ରୋଥ୍ ହରମୋନ୍’। ବାମନତା ହେଉଛି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯାହା ଶରୀରରେ ଗ୍ରୋଥ୍ ହରମୋନର ଅଭାବରୁ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ଏବେ ଆମକୁ ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ‘ରୂପାନ୍ତରଣ’ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ପଡିବ। ରୂପାନ୍ତରଣ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଜୀବର ଶାରୀରିକ ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ଥାଇରକ୍ସିନ୍ ହରମୋନ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଥାଇରକ୍ସିନ୍ ହରମୋନର ଅଭାବରେ ରୂପାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

ତେଣୁ, ‘ରୂପାନ୍ତରଣ’ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି ‘ଥାଇରକ୍ସିନ୍’।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇଛି:

1. ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଚିହ୍ନଟ କରିବା (କାରଣ ଓ ଫଳ)।
2. ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା।
3. ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ତଥ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବଳ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଖୋଜିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଇତିହାସରେ ଘଟଣା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, କିମ୍ବା ଗଣିତରେ ସୂତ୍ର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି: ଥାଇରକ୍ସିନ୍

Question 33: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକିକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଶ ହେବ ଲେଖା ଡିମ୍ଭାଶୟ : ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍  :  :  ଗୁକ୍ରାବାୟ  : 

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦଟିକୁ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ।

ଏଠାରେ ଉଦାହରଣଟି ହେଉଛି: ଡିମ୍ବାଶୟ : ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ : : ଶୁକ୍ରାଶୟ : ?

ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଡିମ୍ବାଶୟରୁ ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ। ସେହିପରି, ଶୁକ୍ରାଶୟରୁ କେଉଁ ହର୍ମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ?

ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ଶୁକ୍ରାଶୟରୁ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ ନାମକ ହର୍ମୋନ୍ କ୍ଷରିତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଏହାର ଉତ୍ତର ହେବ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ପାଇଁ, ଆମକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷରିତ ହେଉଥିବା ହର୍ମୋନ୍ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସହିତ, ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଜ୍ଞାନ, ବୁଝିବା ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରଣ କରାଯାଇପାରେ:

1. ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ।
2. ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମାନ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦଟିକୁ ଖୋଜନ୍ତୁ।
3. ଉପଲବ୍ଧ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉତ୍ତରଟିକୁ ବାଛନ୍ତୁ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ଏବଂ ଚାକିରି ପାଇଁ ହେଉଥିବା ପରୀକ୍ଷାରେ ପଚରାଯାଏ।

Question 34: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକିକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଶ ହେବ ଲେଖା ଫୁଲ ଝଡିବା : ଏଥିଲିନ୍ : : ଫୁଲ ଧରିବା :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଉଦ୍ଭିଦ ହର୍ମୋନ୍ ଏବଂ ଫୁଲ ଝଡ଼ିବା ଓ ଫୁଲ ଧରିବା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପ୍ରଥମେ ଆମେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା:

1.  ଏଥିଲିନ୍ ଏବଂ ଫୁଲ ଝଡ଼ିବା: ଏଥିଲିନ୍ ହେଉଛି ଏକ ଫାଇଟୋହର୍ମୋନ୍, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫଳ ପାଚିବା ଏବଂ ପତ୍ର, ଫୁଲ ଝଡ଼ିବା ପାଇଁ ଦାୟୀ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ବିଭାଜନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଫୁଲଟି ଗଛରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।

2.  ଫୁଲ ଧରିବା (Flowering): ଫୁଲ ଧରିବା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ଫଟୋପିରିୟଡ଼ିଜିମ୍ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଫଟୋପିରିୟଡ଼ିଜିମ୍ ହେଉଛି ଆଲୋକର ଅବଧି ଉପରେ ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା। ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଲୋକ ଅବଧି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ପତ୍ରରେ ଫ୍ଲୋରିଜେନ୍ ନାମକ ଏକ ହରମୋନ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ହରମୋନ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଯାଇ ଫୁଲ ଧରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଫାଇଟୋକ୍ରୋମ୍ ନାମକ ଏକ ବର୍ଣ୍ଣକଣା ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ପରେ, ଆମେ ଦେଖିବା ଯେ ଫୁଲ ଝଡ଼ିବା ଏଥିଲିନ୍ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, ତେଣୁ ଫୁଲ ଧରିବା କେଉଁ ହରମୋନ୍ ଦ୍ୱାରା ହେବ। ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ଅନୁସାରେ, ଫୁଲ ଧରିବା ଫ୍ଲୋରିଜେନ୍ ଏବଂ ଫାଇଟୋକ୍ରୋମ୍ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ଫୁଲ ଝଡ଼ିବା ଏଥିଲିନ୍ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବାବେଳେ ଫୁଲ ଧରିବା ଫ୍ଲୋରିଜେନ୍ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ। ଫ୍ଲୋରିଜେନ୍ ଏକ ଫୁଲଧାରଣ ସହାୟକ ହରମୋନ୍, ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇ ଫୁଲ ଧରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question 36: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକିକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଶ ହେବ ଲେଖା ଏଡ୍ଡିନାଲ ଗ୍ରକ୍ଥି : ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ :  :  ଯକୃତ୍ :

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଖୋଜିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠାରେ, ‘ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି’ ଏକ ‘ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ’ ଗ୍ରନ୍ଥି ଅଟେ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ହର୍ମୋନ୍ କ୍ଷରଣ କରିବା। ସେହିପରି, ‘ଯକୃତ୍’ ଶରୀରର ଏକ ଅତି ଜରୁରୀ ଅଙ୍ଗ, ଏବଂ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ‘ପାଚନ’ କ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା। ତେଣୁ, ଏହାର ଉତ୍ତର ହେବ: ଯକୃତ୍ : ପାଚନ।

ଏହାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ଏକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି। ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ହର୍ମୋନ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ହର୍ମୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ମିଶି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେହିପରି ଯକୃତ୍ ହେଉଛି ଶରୀରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ପାଚନ କ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଯକୃତ୍ ପିତ୍ତ ରସ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ, ଯାହା ଚର୍ବି ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟକୁ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତେଣୁ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ, ଯକୃତ୍ ସହିତ ପାଚନର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ, ଆମକୁ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବାକୁ ପଡିବ। ଏହା ପରେ, ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରିବାକୁ ହେବ। ଏହି ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷାରେ ପଚରାଯାଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମର ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି।

Question 37: ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପକିକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପକିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଶ ହେବ ଲେଖା ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ହର୍ମୋନ୍ : ପ୍ରୋକେଷ୍ଟିରନ୍ :  : ଗଭିସଞ୍ଚାର ନିର୍ଣ୍ଣୟନ ହରମୋନ୍ : 

Answer: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଥିରେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେହିଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଶବ୍ଦଟିକୁ ଖୋଜିବାକୁ ହୁଏ।

ଏଠାରେ, ‘ଗର୍ଭାବସ୍ଥା’ ଏବଂ ‘ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟିରନ୍’ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି କି ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟିରନ୍ ହର୍ମୋନ୍ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଏହା ଗର୍ଭାଶୟକୁ ଗର୍ଭଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ ଏବଂ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସେହିପରି, ‘ଗର୍ଭସଞ୍ଚାର ନିର୍ଣ୍ଣୟନ’ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ହର୍ମୋନ୍ ହେଉଛି କୋରିଓନିକ୍ ଗୋନାଡୋଟ୍ରପିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (Chorionic Gonadotropic Hormone – CGH)। ଗର୍ଭସଞ୍ଚାର ନିର୍ଣ୍ଣୟନ ପରୀକ୍ଷା ସମୟରେ ଏହି ହର୍ମୋନ୍ ମୂତ୍ରରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଗର୍ଭଧାରଣର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଉତ୍ତର ହେଉଛି କୋରିଓନିକ୍ ଗୋନାଡୋଟ୍ରପିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (CGH)।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଏବଂ ସେହି ଆଧାରରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା। ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ତର୍କ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା ଅଟେ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ୟବହୃତ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ:
ଗର୍ଭାବସ୍ଥା: ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ଥିବା ସମୟ।
ହର୍ମୋନ୍: ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ।
ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟିରନ୍: ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ପାଇଁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ହର୍ମୋନ୍।
ଗର୍ଭସଞ୍ଚାର ନିର୍ଣ୍ଣୟନ: ଗର୍ଭଧାରଣ ପରୀକ୍ଷା।
କୋରିଓନିକ୍ ଗୋନାଡୋଟ୍ରପିକ୍ ହର୍ମୋନ୍ (CGH): ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଏକ ହର୍ମୋନ୍, ଯାହା ଗର୍ଭଧାରଣ ପରୀକ୍ଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ଜ୍ଞାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହା ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ତର୍କ ଶକ୍ତିର ଏକ ମିଶ୍ରଣ ଅଟେ।